Από το Λονδίνο του 1859 στην Αθήνα έναν αιώνα μετά: Καρλ Μαρξ, Γιάννης Κορδάτος και Σπυρος Ασδραχάς διαβάζουν την αποικιακή εξάρτηση στα Ιόνια Νησιά // γράφει ο Αντώνης Κασσιμάτης*
(*) προδημοσίευση μελέτης με αφορμή την επέτειο της 21ης Μάϊου 1864, Ενωσης των Ιονίων με την Ελλάδα
Η ιστορία των Ιονίων Νήσων λειτουργεί σαν καθρέφτης της σχέσης Ανατολής και Δύσης, της εξάρτησης και της χειραφέτησης. Ο Μαρξ εντόπισε την αποικιακή υποκρισία, ο Κορδάτος ανέδειξε τη λαϊκή της ανατροπή, και ο Ασδραχάς ερμήνευσε τον κοινωνικό της μηχανισμό.
Από το Λονδίνο του 1859 ως την Αθήνα του 1959, η μαρξική σκέψη, η ιστορική ανάλυση και η κοινωνική ερμηνεία συναντώνται για να φωτίσουν τον ίδιο διαχρονικό μηχανισμό εξάρτησης: την αποικιοκρατία που επιβιώνει μέσα από τους θεσμούς και τις συνειδήσεις.
Από το 1815 έως το 1864, τα Ιόνια Νησιά αποτέλεσαν το Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων υπό την «Προστασία» της Μεγάλης Βρετανίας. Το ιδιότυπο αυτό καθεστώς αυτονομίας και επιτήρησης λειτούργησε ως εργαστήριο αποικιακής εξάρτησης, όπου η φιλελεύθερη ρητορική συγκαλύπτει την πολιτική και οικονομική υποτέλεια.
Η «Προστασία» προκάλεσε ήδη από τον 19ο αιώνα την κριτική του Καρλ Μαρξ, ο οποίος το 1859 έγραψε στο New York Daily Tribune το άρθρο “The Question of the Ionian Islands”. Έναν αιώνα αργότερα, ο Γιάννης Κορδάτος ερμήνευσε το ριζοσπαστικό κίνημα των Ιονίων μέσα από το πρίσμα του λαϊκού και ταξικού αγώνα. Και αργότερα, ο Σπύρος Ασδραχάς έδωσε μια πιο κοινωνιολογική διάσταση, δείχνοντας πώς η αποικιακή εξάρτηση ριζώνει στους ίδιους τους μηχανισμούς της κοινωνικής δομής.
Η «Προστασία» των Ιονίων γίνεται έτσι σημείο συνάντησης τριών γενεών ιστορικής και κοινωνικής σκέψης — τριών διαφορετικών οπτικών πάνω στο ίδιο ιστορικό φαινόμενο: την αποικιοκρατία ως μορφή εξάρτησης και ταξικής αναπαραγωγής.
Ο Καρλ Μαρξ και το The Question of the Ionian Islands (1859)
Στις 6 Ιανουαρίου 1859, ο Μαρξ δημοσίευσε στο New York Daily Tribune άρθρο όπου καταγγέλλει την υποκρισία της βρετανικής πολιτικής στα Ιόνια Νησιά.
«Οι Ιόνιοι Νήσοι, όπως η Ινδία και η Ιρλανδία, αποδεικνύουν ότι για να είναι κανείς ελεύθερος στο σπίτι, ο John Bull πρέπει να καταδυναστεύει στο εξωτερικό.»
Για τον Μαρξ, η «Προστασία» αποτελεί μορφή ιμπεριαλισμού με κοινοβουλευτική βιτρίνα. Η Μεγάλη Βρετανία επιβάλλει ένα καθεστώς «φιλελεύθερου δεσποτισμού», διατηρώντας πλήρη στρατιωτικό και οικονομικό έλεγχο, ενώ προβάλλει την εικόνα της συνταγματικής δημοκρατίας.
Τα Ιόνια Νησιά είναι για τον Μαρξ μια μικρογραφία της αποικιακής Ευρώπης — μια ενδιάμεση ζώνη ανάμεσα στη Δύση και την Οθωμανική Ανατολή. Η Ιόνιος Βουλή, παρότι διαθέτει όλους τους θεσμικούς τύπους, λειτουργεί ως σκηνικό δημοκρατίας χωρίς κυριαρχία.
Η ανάλυσή του δείχνει πώς η αποικιοκρατία, ντυμένη με τον μανδύα του «εκσυγχρονισμού», μετατρέπει το Σύνταγμα και τη Βουλή των Ιονίων σε εργαλείο ελέγχου.
Η ερευνητική βάση και οι τρεις άξονες της κριτικής του Μαρξ
Το άρθρο του Μαρξ δεν αποτελεί απλή πολιτική γνώμη. Στηρίζεται σε επίσημα βρετανικά αρχεία και διπλωματικές εκθέσεις που ο ίδιος είχε μελετήσει, συνδυάζοντας οικονομική, πολιτική και γεωστρατηγική ανάλυση.
1. Αποικιακή οικονομική εκμετάλλευση
Ο Μαρξ εστιάζει στη βαριά φορολογία που επέβαλε η βρετανική διοίκηση στους Ιονίους, επιβαρύνοντας δυσανάλογα τα λαϊκά στρώματα. Τα φορολογικά έσοδα χρηματοδοτούσαν τον ίδιο τον αποικιακό μηχανισμό.
Η αποικία, γράφει χαρακτηριστικά, «πληρώνει για την ίδια της την καταπίεση».
2. Ανελευθερία και καταστολή
Καταγράφει τη βίαιη καταστολή των Ριζοσπαστικών κινημάτων, τη λογοκρισία του Τύπου, τις φυλακίσεις και τις εξορίες.
Η «Προστασία» εμφανίζεται έτσι ως δημοκρατία χωρίς ελευθερία.
3. Διπλωματική δολιότητα
Ο Μαρξ αναλύει τη βρετανική μεθόδευση να διατηρηθεί η Κέρκυρα ακόμη και σε περίπτωση παραχώρησης των υπολοίπων νησιών.
Αναδεικνύει έτσι τη συνύπαρξη φιλελεύθερης ρητορικής και στρατηγικής κατοχής.
Ο Γιάννης Κορδάτος και η λαϊκή διάσταση του Ριζοσπαστικού Κινήματος
Ο Κορδάτος προσεγγίζει το Ριζοσπαστικό Κίνημα των Ιονίων όχι μόνο ως εθνικό φαινόμενο αλλά κυρίως ως έκφραση κοινωνικών τάξεων.
Οι Ριζοσπάστες εκφράζουν μικροϊδιοκτήτες, εμπόρους και λαϊκά στρώματα που υφίστανται τη διπλή πίεση της αγγλικής διοίκησης και της τοπικής ολιγαρχίας.
Η ερμηνεία του μεταφέρει το βάρος από την καθαρά εθνική αφήγηση στη δυναμική των κοινωνικών συγκρούσεων.
Από την Επτάνησο Πολιτεία στη Βρετανική Προστασία: το προοίμιο της εξάρτησης
Η Επτάνησος Πολιτεία (1800–1807) αποτέλεσε ένα πρώιμο μοντέλο «ελεγχόμενης αυτονομίας».
Παρότι προβαλλόταν ως αυτοδιοικούμενο κράτος, βρισκόταν υπό ρωσοοθωμανική κηδεμονία.
Για τον Σπύρο Ασδραχά, η περίοδος αυτή υπήρξε το πρώτο στάδιο μιας μακράς διαδικασίας εξάρτησης που ολοκληρώθηκε με τη βρετανική «Προστασία».
Ο Σπύρος Ασδραχάς και η κοινωνική ιστορία της εξάρτησης
Ο Σπύρος Ασδραχάς (1933–2017) εφάρμοσε τη μαρξιστική μεθοδολογία στην κοινωνική ιστορία της Επτανήσου.
Στο έργο του «Η Επτάνησος Πολιτεία και η Βρετανική Προστασία» αναλύει πώς η αποικιακή εξουσία δεν στηρίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ αλλά δημιουργεί τοπικές ελίτ, προνόμια και μηχανισμούς συναίνεσης.
Η εξάρτηση, κατά τον Ασδραχά, δεν επιβάλλεται μόνο εξωτερικά· ριζώνει και αναπαράγεται μέσα στην ίδια την κοινωνική δομή.
Επίλογος
Η ιστορία των Ιονίων Νήσων λειτουργεί ως καθρέφτης της σχέσης Ανατολής και Δύσης, εξάρτησης και χειραφέτησης.
Ο Μαρξ ανέδειξε την αποικιακή υποκρισία.
Ο Κορδάτος τη λαϊκή και ταξική της διάσταση.
Ο Ασδραχάς τον κοινωνικό μηχανισμό αναπαραγωγής της.
Από το Λονδίνο του 1859 έως την Αθήνα του 20ού αιώνα, η ιστορική ανάλυση και η κοινωνική ερμηνεία συναντώνται για να φωτίσουν έναν διαχρονικό μηχανισμό:
Την αποικιοκρατία που επιβιώνει μέσα από θεσμούς, ελίτ και συνειδήσεις.
Βιβλιογραφία
- Karl Marx, The Question of the Ionian Islands, New York Daily Tribune, No. 5526 (6 Ιανουαρίου 1859).
- Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας (1956–1961).
- Σπύρος Ασδραχάς, Η Επτάνησος Πολιτεία και η Βρετανική Προστασία (ΜΙΕΤ, 1984).
- Σπύρος Ασδραχάς, Οικονομία και κοινωνία στο Ιόνιον Κράτος (ΜΙΕΤ, 1997).
Διαβαστε ακόμα
Ανακάλυψε περισσότερα από ΣΥΡΙΖA - Προοδευτική Συμμαχία - ΝΕ Ζακύνθου
Εγγραφείτε για να λαμβάνετε τις τελευταίες αναρτήσεις στο email σας.
