ΣΥΡΙΖA – Προοδευτική Συμμαχία – ΝΕ Ζακύνθου

Με αφορμή την επέτειο των 80 χρόνων της αντιφασιστικής νίκης των λαών, αναδημοσιεύουμε την ιστορική έρευνα του συμπατριώτη μας Διονύσιου Π. Πομόνη, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στα Ιονικά, τείχος 4 / 2024

« η Ελευθεριά εγύρισε στην γη της.
Ανοίξαμε τον Άγιο, γονατίσαμε ….»1

Στις 11 Σεπτεμβρίου 1944 τερματίστηκε η γερμανική κατοχή της Ζακύνθου, η
οποία διήρκησε ακριβώς ένα χρόνο. Στις 9 Σεπτεμβρίου του 1943, οι Ιταλοί κάτω
από την απειλή πολεμικής σύρραξης, τη παρέδωσαν στους πρώην συμμάχους
τους Γερμανούς και ακολούθησαν το δρόμο της αιχμαλωσίας. «Η ιταλική φρουρά
προτιθεμένη κατ’ άρχάς ν’ άντιστή, ούδεμίαν αντέταξε επίθεσιν, παρεδόθη δε
η νήσος διά πρωτοκόλλου. Η όλη γερμανική φρουρά ανήρχετο εις δισχιλίους
περίπου»2
. Ευτυχώς στη Ζάκυνθο δεν συνέβησαν δραματικά γεγονότα όπως στη
Κεφαλονιά, με τη εξολόθρευση της μεραρχίας Aqui.
Ο Θέμης Μαρίνος 3

στο βιβλίο του «ΜΥΣΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ (1944)»
δίνει επί πλέον πληροφορίες: «Η στρατιωτική Ιταλική φρουρά της Ζακύνθου η
οποία ανερχόταν σε 12.000 άνδρες της Μεραρχίας Aqui [ο αριθμός ελέγχεται
μάλλον ως υπερβολικός!] παρεδόθη αναίμακτα». Οι Γερμανοί, με διοικητή τον
λοχαγό Alfrεd Lit (Άλφρεντ Λιτ), τους μετέφεραν στη Πελοπόννησο πλην μιας
διλοχίας του 24ου Συντάγματος Πυροβολικού περί τους 350 άνδρες, οι οποίοι
δήλωσαν αφοσίωση στον Μουσολίνι και ορκίστηκαν πίστη και υπακοή στον
Χίτλερ. Η ορκωμοσία τους έγινε σε επίσημη τελετή στη πλατεία Σολωμού τέλη

1. Ημερολόγιον Θεοφίλου Σαρίκα, Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Ζακύνθου
2. ΛΕΩΝΙΔΑΣ Χ. ΖΩΗΣ, «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ», ΑΘΗΝΑΙ 1955
3. Ο Θέμης Μαρίνος (1917- 2018) Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο και κατά τη διάρκεια της κατοχής ήταν μέλος της
   SOE, Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Είναι γνωστός από
   τη συμμετοχή του στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου στις 5 Νοεμβρίου του 1942. Τον Ιούλιο
   του 1943, επανήλθε στην Ελλάδα και κατηύθυνε τις επιχειρήσεις παραπλάνησης και δολιοφθοράς κατά του
   Άξονα στην Αιτωλοακαρνανία και την Άρτα, παίρνοντας μέρος σε ανατινάξεις γεφυρών. Τον Απρίλιο του 1944

ανέλαβε αρχηγός της ειδικής επιχειρησιακής αποστολής στο Ιόνιο με το κωδικό όνομα Dastard, η οποία διήρ-
κησε έως τον Νοέμβριο του 1944. Επαγγελματικά μετά τον πόλεμο εργάστηκε ως οικονομολόγος σε εταιρείες

στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ως εμπειρογνώμων, των Ηνωμένων Εθνών στο Ιράν, της Διεθνούς Τραπέζης
στην Αιθιοπία και του Γραφείου Δοξιάδη. Στον Θ. Μαρίνο απενεμήθη ο βαθμός του Βρετανού ταγματάρχη.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

233

Σεπτεμβρίου».4

Οι Ιταλοί χρησιμοποιήθηκαν σε βοηθητικές υπηρεσίες, στα
πυροβολεία, στις μεταφορές, τις επισκευές υλικού κ.α., ήταν άοπλοι και δεν
αποτέλεσαν κύρια στρατιωτική δύναμη δράσης. Με την γερμανική αποχώρηση
αφέθηκαν στη τύχη τους, στα χέρια των Συμμάχων.
Τη γερμανική φρουρά του νησιού αποτελούσε κυρίως ένα από τα 17 τάγματα
“οχυρών πεζικού”, τα γνωστά 9995

, που βρισκόταν στη χώρα μας, το οποίο
ανήκε στη Μεραρχία Εντελβάις (Edelweiss), υπό τον στρατηγό Λάντς (Lantz).
Ήταν ένα από τα τάγματα ανεπιθύμητων, που αποτελούνταν από Γερμανούς
πολιτικούς και ποινικούς κρατούμενους, τα οποία εγκαταστάθηκαν κυρίως
στα ελληνικά νησιά. Παρότι οι Γερμανοί στρατιώτες που υπηρετούν σε αυτά
φαίνονται ευνοημένοι, βρίσκονται μακριά από τα θέρετρα του πολέμου, κυρίως
το σφαγείο του Ανατολικού μετώπου, η μεταχείριση τους οφείλεται σε έλλειψη
εμπιστοσύνης. Η ναζιστική ηγεσία δεν τους περιέβαλε με εμπιστοσύνη και ο
ναζιστικός μιλιταρισμός δεν επέτρεπε να βρίσκονται στα πεδία των πολεμικών
επιχειρήσεων, όπου εκεί απονέμονται τα αριστεία ανδρείας των Αρίων και
οι «σιδηροί σταυροί των ιπποτών με φύλλα δρυός»! Βέβαια η τύχη τους σε
ενδεχόμενη συμμαχική απόβαση ως προφυλακή ήταν προδιαγραμμένη.
Οι γερμανικές δυνάμεις αναπτύχθηκαν στη ζακυθινή ύπαιθρο σε καίρια

σημεία αμύνης, με τέτοια διάταξη ώστε να αποκρουστεί η αναμενόμενη συμμα-
χική απόβαση, η οποία ως γνωστόν δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Η απόκρουση

της αποτέλεσε το κύριο αμυντικό δόγμα της Γερμανικής φρουράς του νησιού,
όπως η καλλιέργεια της αναμονής της και η διατήρηση της απειλής της, επίσης
μέλημα του Γενικού Συμμαχικού Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής. Δυνάμεις

4. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ «ΜΥΣΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ (1944) ΚΩΔΙΚΟΣ “DASTARD”, ΙΚΑΡΟΣ 2013, σελ. 142
5. Τα 999 τάγματα της Βέρμαχτ ήταν τάγματα ανεπιθύμητων. Αποτελούνταν από Γερμανούς πολιτικούς
   και ποινικούς κρατούμενους. Ήταν πρώην κομμουνιστές, σοσιαλδημοκράτες, δημοκράτες, αντιφασίστες,
   αγωνιστές κατά του πολέμου, συνδικαλιστές, αντιρρησίες συνείδησης, μέλη αριστερών οργανώσεων,
   σωματείων και ομάδων. Άνθρωποι που μετρούσαν χρόνια διωγμών και κράτησης σε φυλακές και
   στρατόπεδα, οι οποίοι κατά τη διάρκεια του πολέμου επιστρατεύτηκαν βίαια σε ειδικές μονάδες. Στην Ελλάδα
   εγκαταστάθηκαν 17 τέτοια τάγματα, τα περισσότερα στάλθηκαν σε νησιά, τη Λήμνο, τη Λέρο, την Κω, την
   Σάμο, την Κάρπαθο, τη Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά και την Κέρκυρα κ.α. Τα καθήκοντά τους ήταν περισσότερο
   ως στατικές μονάδες φρούρησης και ο διασκορπισμός τους στη νησιωτική χώρα επέτρεπε τον έλεγχο και την
   επιτήρηση τους. Ήρθαν σε επαφή με τον ντόπιο πληθυσμό και τις αντιστασιακές οργανώσεις, πολλοί από
   αυτούς αυτομόλησαν για να ενταχθούν, επί το πλείστον, στις γραμμές του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, όπου αναλάμβαναν
   εκστρατείες προπαγάνδας με σκοπό να επηρεάσουν τους άλλοτε συμπολεμιστές τους, με μεγάφωνα ή με
   έντυπο προπαγανδιστικό υλικό και προκηρύξεις. Από τον πυρήνα των συνειδητών αντιφασιστών αυτών των

μονάδων συγκροτήθηκε στις 10 Αυγούστου 1944 στην Ευρυτανία η Αντιφασιστική Επιτροπή «Ελεύθερη Γερ-
μανία» (AKFD), η οποία υπολογίζεται πως μέχρι την Απελευθέρωση συμπεριέλαβε στις γραμμές της περίπου

600 Γερμανούς στρατιώτες. Για περισσότερα στο βιβλίο του Hans Peter Κlausch «οι 999άρηδες Οι μονάδες
Ανεπιθύμητων της Βέρμαχτ και η συμβολή τους στον αντιφασιστικό αγώνα (1942-1945)», Κέδρος, 2022

Διονύσιος Π. Πομόνης

234
του γερμανικού στρατού κατοχής είχαν αναπτυχτεί περιμετρικά στις ακτές, σε
επάκτια πυροβολεία. Στο Βασιλικό [πυροβολικό και μηχανικό, παρατηρητήριο
ναυτικού], στο Καλαμάκι, στη περιοχή της Λιθακιάς – Αγ. Σώστη [αντιαεροπορικά,
υπόγεια καταφύγια, ναρκοπέδια], στο Κερί [βαρέα πυροβόλα, παρατηρητήριο με
διόπτρες και προβολείς, ραδιογωνιόμετρο] στο Καταστάρι – Αλυκές [αντιαρματικά,
ναρκοπέδια, συρματοπλέγματα], στις Βολίμες [βαρέα πυροβόλα, παρατηρητήριο
με διόπτρες και προβολείς, αποθήκες πυρομαχικών κ.α.], στο Τσιλιβί [ακτή
προσφερόμενη για απόβαση, ναρκοπέδια, προβολείς, συρματοπλέγματα], στο
Κάστρο [αντιαεροπορική δύναμη που προστάτευε τη πόλη και τη Γερμανική
διοίκηση], στο Γαϊτάνι στη θέση «Φλόκα – Θεοδωρίστη» [κεντρική αποθήκη
πυρομαχικών και οπλισμού] κ.α.
Η ΣΥΜΜΑΧΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ
Α. η εγκατάσταση
Το Μάρτιο του 1944 το Γενικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής (ΓΣΜΑ) αποφασίζει
να αποστείλει μια ομάδα πρακτόρων του στα Ιόνια νησιά, η οποία θα αποτελέσει τη
Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή (ΣΣΑ). Την επιχείρηση οργάνωσε ο ταγματάρχης
Οτούλ (O’Tool), Ιρλανδός στη καταγωγή, μεγαλωμένος στη Κεφαλονιά, απόγονος της
γνωστής οικογένειας σταφιδεμπόρων και οινοποιών, η οποια δραστηριοποιήθηκε
στη Κεφαλονιά και τη Αχαία απο το 19ο αιώνα, στέλεχος της SOE, της Διοίκησης
Ειδικών Επιχειρήσεων του Συμμαχικού Στρατηγείου. Την αποτελούν, ο Θέμης
Μαρίνος, ως αρχηγός της 5μελούς αποστολής, στον οποίο απονεμήθηκε ο βαθμός
του ταγματάρχη και δόθηκε το ψευδώνυμο Bug, ο μόνιμος λοχαγός Ιωάννης Λάζαρης
με ψευδώνυμο (Μoth) ως υπαρχηγός, o έφεδρος ανθυπίλαρχος Θεόφιλος Σαρίκας6
,
με ψευδώνυμο Flay, ο οποίος θα είναι και ο αρχηγός του κλιμακίου Ζακύνθου της
ΣΣΑ και τρία ακόμα μέλη ως ασυρματιστές, ο λοχίας Γεώργιος Διακογιάννης με
ψευδώνυμο (Wasp), και οι σμηνίες Γεώργιος Χαμπέρης (Slug), και Αλέξανδρος
Γαρδέλης (Flea). Η σφραγίδα της ΣΣΑ με το μονόγραμμα του αρχηγού της στη
Ζάκυνθο, Θεόφιλου Σαρίκα Flay, στο παράρτημα [Εικόνα 1]

6. Ο Θεόφιλος Σαρίκας (1916-1992) κατετάγη ως έφεδρος ανθυπασπιστής με την έναρξη του πολέμου και
   ως ανθυπίλαρχος ακολούθησε τη 1η Ελληνική Ταξιαρχία στη Μέση Ανατολή. Εκεί υπάγεται στην δύναμη
   του Βρετανικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και εκπαιδεύεται σε σχολές κατασκοπείας, δολιοφθορών,
   ασυρμάτου και αλεξιπτωτιστών. Στη συνέχεια μετέχει σε αποστολές στην κατεχόμενη Ελλάδα. Τον Απρίλιο
   του 1944 υπό τον έφεδρο υπολοχαγό Θέμη Μαρίνο και με τον ασυρματιστή Γεώργιο Διακογιάννη έφτασε στη
   Ζάκυνθο, μέλος της αποστολής DASTAR για να εγκατασταθεί ως αρχηγός του κλιμακίου Ζακύνθου. Παρέμεινε
   στο νησί έως το Νοέμβριο του 1994, και υπήρξε ένας από τους παράγοντες που καθόρισαν τις εξελίξεις. Ο Θ.
   Σαρίκας απολύθηκε από τον Αγγλικό Στρατό το 1946 με βαθμό λοχαγού και εργάστηκε ως δικηγόρος Αθηνών
   και ως Νομικός Σύμβουλος του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών. Υπήρξε από το 1954
   δραστήριο μέλος και αξιωματούχος Μασονικών Στοών της Αθήνας.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

235
Ο σκοπός της αποστολής, η οποία έλαβε τον κωδικό όνομα Ντάσταρντ

(DASTARD), ήταν εκτός των αυτονόητων σε περίοδο πολέμου, όπως παρακο-
λούθηση των εχθρικών δραστηριοτήτων, οργάνωση δικτύων για τη συλλογή

πληροφοριών για τις δυνάμεις και τις κινήσεις του εχθρού σε στεριά και θάλασσα,
τις θέσεις των οχυρώσεων και των ναρκοπεδίων, τη αποστολή πληροφοριών στη
συμμαχική αεροπορία για τον εντοπισμό των στόχων των βομβαρδισμών κ.τ.λ.,
επιπροσθέτως η προετοιμασία για τη ενδεχόμενη απόβαση των συμμαχικών
δυνάμεων στη Βαλκανική, στη οποία τα Ιόνια νησιά θα αποτελούσαν αναγκαίο
προγεφύρωμα. Αυτό ήταν το σχέδιο «Κιβωτός του Νώε» (Νoah’s Ark), το οποίο,
ως γνωστό, δυστυχώς δεν εκτελέστηκε ποτέ.
Στις 23 Απριλίου 1944 τρία μέλη από τη πενταμελή αποστολή, αποβιβάστηκαν
από ένα Ιταλικό υποβρύχιο στη βορειοδυτική Ζάκυνθο, σε μια απόκρημνη παραλία
του χωριού Μαριές. Είναι ο αρχηγός της ΣΣΑ ο Θέμης Μαρίνος (Bug), o έφεδρος
ανθυπίλαρχος Θεόφιλος Σαρίκας (Flay), ο λοχίας Γεώργιος Διακογιάννης (Wasp).
Η επιλογή του Θ. Μαρίνου ως αρχηγού της αποστολής δεν ήταν τυχαία. Ο Θ.
Μαρίνος ήταν όχι μόνο έμπειρος πράκτορας, είχε συμμετάσχει σε στρατιωτικές
συμμαχικές αποστολές στην Ελλάδα δυο φορές πριν, είναι πολύ γνωστή η
συμμετοχή του στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, αλλά επίσης ήταν
και Ζακυνθινός, είχε εκεί παρακολουθήσει το σχολείο. Η οικογένεια του πατέρα
του Γεωργίου Μαρίνου, και η οικογένεια του παππού του Αντωνίου Χρονόπουλου
ζούσαν στη Ζάκυνθο, είχαν Αγγλική υπηκοότητα, γεγονός που τους είχε οδηγήσει
σε περιπέτειες ακόμα και εξορία7

. Συλλαμβάνονται από τους Ιταλούς αμέσως
μετά την άφιξή τους στο νησί το 1941 και μεταφέρονται, στην ιταλοκρατούμενη
Αλβανία «η οικογένειά μου …… ως αγγλόφιλη είχε διωχθεί συστηματικά από τους
Ιταλούς, και μάλιστα ο πατέρας μου είχε εξοριστεί στην Αλβανία»8
Β. Η στελέχωση της ΣΣΑ – οι συνεργάτες

Το αρχηγείο Ζακύνθου, που έφερε την κωδική ονομασία Slipstream, εγκατα-
στάθηκε μόνιμα στο μοναστήρι της Υπεραγάθου9

, στο χωριό Αγ. Λέων, όπου ο
ηγούμενος Νεόφυτος, γνωστός και ως «παπά – Πεινάος», θα γίνει ο πρώτος και
από τους πλέον μαχητικούς συνεργάτες της. Μετά την εγκατάστασή της και τη

7. Δι ́ ετέρας διαταγής του [Στρατιωτικού διοικητού Αντόνιο Μπατάλια] συλλαμβάνονται και μεταφέρονται εις
   την Ιταλίαν…….οι υπήκοοι Άγγλοι……Αντώνιος Χρονόπουλος και Γεώργιος Μαρίνος …» Διον. Χ. Στραβόλεμου:
   «Η ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ», Ζάκυνθος, 1949, σελ. 31
8. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 52
9. Ένα μικρό μοναστήρι του 17ου αιώνα που είναι αφιερωμένο στην Παναγία. Αφιερώθηκε στα 1671 ως
   Μετόχι στη μονή Αγίας Αικατερίνης του Σινά.

Διονύσιος Π. Πομόνης

236
αποκατάσταση της επικοινωνίας με το Κάιρο μέσω ασυρμάτου, η αποστολή αρχίζει
τη αναζήτηση συνεργατών. Από τους πρώτους που θα κληθούν να πλαισιώσουν
την αποστολή είναι οι συμμαθητές και φίλοι του Θ. Μαρίνου, οι Νικόλαος Λάτας10
και Διονύσιος Καρατζάς11.Αυτοί θα αποτελέσουν τους υπαρχηγούς της αποστολής
έως τον Νοέμβριο 1944, όπου η αποστολή θα αποσυρθεί.
Πρωταρχικό μέλημα της αποστολής είναι η δημιουργία δικτύων για την
εξυπηρέτηση των σκοπών της. Στρατολογεί μέλη και συνεργάτες. Στο «ΜΥΣΤΙΚΗ

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ» ο Θ. Μαρίνος αναφέρεται σε μια από τις πρώτες στρατο-
λογήσεις, του Στέλιου Βλαχιώτη: «Ο Ιάκωβος Στήνιος, απόστρατος ταγματάρχης,

…… μόλις πληροφορήθηκε την άφιξη μου, εκμυστηρεύτηκε το γεγονός στο φίλο
του Στέλιο Βλαχιώτη, υποκελευστή στο Λιμεναρχείο Ζακύνθου …. Ύστερα …..
αποφάσισαν να έλθουν στη Υπεράγαθο προς ενημέρωση μου επί της τοπικής
πραγματικότητος, όπως είπαν ….. επακολούθησε ιδιαίτερη συνάντησή μου με
το Βλαχιώτη, …… κατά την οποία εξέφρασε σφοδρή επιθυμία να προσφέρει τις
υπηρεσίες του στην Αποστολή …….».12

Η ένταξη στην ΣΣΑ και η στρατολόγηση των συνεργατών γίνεται με μυστι-
κότητα και εχεμύθεια, απαιτεί «αποδοχή και πλήρη συναίσθησιν των ευθυνών

και των υποχρεώσεων». Τηρούνται συνωμοτικοί κανόνες και οι διαδικασίες
μύησης παραπέμπουν σε πρακτικές της Φιλικής Εταιρείας! Με ένορκη δήλωση,
ενώπιον του ηγουμένου Νεόφυτου, στις 9 Μαΐου 1944 [ «Κάλεσα τον ηγούμενο
κι ενώπιόν μου ο Βλαχιώτης έδωσε όρκο να εργαστεί εθελοντικά στην Αποστολή,
για τη πατρίδα»13], ο Στέλιος Αγγ. Βλαχιώτης, ορκίζεται ότι θα τηρεί «απόλυτη
μυστικότητα εις ότι ακούσω ή αντιληφθώ καθ ́ όλον τον χρόνον της παρά της
Συμμαχικής Αποστολής παραμονής μου και μέχρι της απελευθερώσεως της
Ελλάδος, δια την οποίαν θα εργαστώ μετά ζήλου κι αυταπαρνήσεως»14. Εκτός
της τήρησης της απόλυτης μυστικότητας ένας ακόμα όρος επιβάλλεται στους
συνεργάτες της ΣΣΑ. Η μη ένταξη σε αντιστασιακή οργάνωση. Η ΣΣΑ φαίνεται

10. Ο Νικόλαος Λάτας (1919 – 2000) γεννήθηκε στην Μπόχαλη της Ζακύνθου. Γονείς του ήταν ο θεολόγος
    Διονύσιος Λάτας, υιός του ιερέα Νικολάου, αδελφού του Αρχιεπισκόπου Διονυσίου Λάτα και η Βεατρίκη
    Μιμίκου. Σπούδασε νομικά στο ΕΚΠΑ και εργάστηκε ως δικηγόρος Αθηνών [Εικόνα 2]. Με την κήρυξη του Β’
    Παγκοσμίου Πολέμου διέκοψε τις σπουδές του και επέστρεψε στην Ζάκυνθο, όπου υπήρξε υπαρχηγός της
    ΣΣΑ.Η δράση του αναγνωρίστηκε με βεβαίωση από το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής [Εικόνα 3] και
    του απονεμήθηκε το μετάλλιο της Εθνικής Αντίστασης.
11. Ο Διονύσιος Καρατζάς ήταν υπάλληλος της Εθνικής Τράπεζας στη Ζάκυνθο, γιός του γιατρού Παναγιώτη
    Καρατζά, από το χωριό Πηγαδάκια.
12. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 51
13. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 51
14. ΓΑΚ – Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

237
να ενδιαφέρεται για την εμφάνισή της ως πολιτικά ουδέτερη. «Με ουδεμίαν
Πολιτικήν, Στρατιωτικήν ή Ναυτικήν οργάνωσιν ή υπηρεσίαν εν ΕΛΛΑΔΙ θα
έχω σχέσιν ή θ’ αναμιχθώ καθ’ όλον το διάστημα της μετά της Σ.Σ.Α. εργασίας
μου, μέχρι της απελευθερώσεως της ΕΛΛΑΔΟΣ» θα δηλώσει ορκιζόμενος ο
Στέλιος Βλαχιώτης. Ο Βλαχιώτης, υπήρξε από τους πρώτους συνεργάτες της ΣΣΑ,
μετέπειτα η ένταξη σε αυτήν δεν ακολούθησε τους ίδιους αυστηρούς κανόνες.
Αυτός φαίνεται να είχε συναίσθηση των κινδύνων των ημερών, γι’ αυτό παρότι η
ορκωμοσία του έγινε στο Μοναστήρι της Υπεράγαθου, υπογράφει τη δήλωση ως
εξής: «Μέτωπον 9 Μαΐου 44»! Η ένορκη δήλωση του Στ. Βλαχιώτη και παρατίθεται
στο παράρτημα [Εικόνα 4] .
Παρά τις προφυλάξεις και τα μέτρα εμπιστευτικότητας η παρουσία της
αποστολής γίνεται γρήγορα γνωστή, όπως ήταν αναμενόμενο σε ένα μικρό τόπο
όπως η Ζάκυνθος, για να μη αναφερθώ στη παράδοση του τόπου στη διάδοση
πληροφοριών και φημών! Ο Αναστάσιος Κάπαρης σε επιστολή στην εφημερίδα
«Ημέρα» στις 9-2-2002, μιλάει για υπερπροσφορά προθύμων καταδοτών: «Στον
πρώτο όροφο [της οικίας Λαζίδου] έμενε ο [Ευάγγελος] Αγγελόπουλος και στον
επιταγμένο δεύτερο όροφο ο Μπέρενς [ο Γερμανός φρούραρχος Paul Berents]. Η
οικιακή βοηθός του Αγγελόπουλου λεγόταν Μαρία [……..] Ένα πρωί μου είπε να
μπω μέσα [ο Αγγελόπουλος]. Στο χέρι του κρατούσε τέσσερις – πέντε φακέλους
λέγοντάς μου: «Να οι ρουφιανιές ορισμένων προς τον Μπέρενς. Κάθε πρωί
κατεβαίνει η Μαρία και τα μαζεύει [….] και πηγαίνοντας στη κουζίνα τα έκαψε»15.
Κόσμος πάει και έρχεται στην Υπεράγαθο! Από τον Θ. Μαρίνο16 μαθαίνουμε
ότι στην Υπεράγαθο από τις πρώτες ημέρες, ανέβηκαν τα στελέχη του ΕΔΕΣ

Σταμάτης Τζίμης και Δημήτριος Σαμιώτης για να εκθέσουν την πολιτική κατά-
σταση, ο ιεροδιάκονος Δαμασκηνός Κοντόσταυλος, ο απόστρατος ταγματάρχης

Ιάκωβος Στήνιος, ο Σπύρος Ξενόφος από τον Παντοκράτορα. Ο αρχηγός της
ΣΣΑ Θ. Μαρίνος επικοινωνεί με την οικογένειά του και συναντά τον αδελφό
του Διονύσιο στο χωριό Βανάτο, κ.α. Το ΕΑΜ πληροφορήθηκε τη άφιξη της ΣΣΑ
από τις πρώτες μέρες και στις 14 Μαΐου κλιμάκιο του επισκέφθηκε τη Μονή
για να εξακριβώσει τι ακριβώς συνέβαινε. Ο μετέπειτα αρχηγός του κλιμακίου
Ζακύνθου Θ. Σαρίκας συναντήθηκε με στελέχη του ΕΑΜ και οργάνωσε σύσκεψη
συνεργατών στο Μετόχι της Μονής της Αγ. Αικατερίνης στους Κήπους. Όπως
ήταν αναμενόμενο, γρήγορα η παρουσία της αποστολής γίνεται γνωστή στους
Γερμανούς, όπως και τα πρόσωπα που την απαρτίζουν. Μάλιστα ο φρούραρχος

15. ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΒΙΤΣΟΣ «ΟΙ ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ (15ος – 230ος αι.) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ, ΑΘΗΝΑ 2017, σελ. 138
16. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 50

Διονύσιος Π. Πομόνης

238
Μπέρενς [Paul Berents] 17 φροντίζει όχι μόνο να κοινοποιήσει τις πληροφορίες του,
αλλά και να χρησιμοποιήσει έγκυρο δίκτυο ώστε αυτό να γίνει γνωστό αμέσως
και στην ίδια τη ΣΣΑ! «….Ζήτησε ο πατέρας μου να τον πάει με το καρότσι μαζί
με τον παππού Αντώνη Χρονόπουλο, στη «Σαρακίνα», ιστορική έπαυλη από την
εποχή των κουρσάρων, ιδιόκτητη κατοικία του φίλου του Αλέκου Λούντζη, ……..
Φθάνοντας εκεί είδαν ένα γερμανικό αυτοκίνητο που έφευγε με τον φρούραρχο
Paul Berents (Μπέρενς), ………Ο οικοδεσπότης υποδεχόμενος είπε στον πατέρα
μου: «Γιώργο ο φρούραρχος μου είπε ότι βγήκε στη Ζάκυνθο αγγλική αποστολή.
Και πρόσθεσε, σύμφωνα με πληροφορίες, αρχηγός της αποστολής είναι ο γυιός
σου Θεμιστοκλής».
Παρότι η παρουσία της ΣΣΑ έγινε γνωστή πολύ ενωρίς, η γερμανική διοίκηση
δεν έκανε καμιά σοβαρή προσπάθεια εντοπισμού και εξουδετέρωσής της!
Αυτό δεν συνέβη ούτε αργότερα, όταν οι συμμαχικοί βομβαρδισμοί με την
υπόδειξη των στόχων από την αποστολή, δημιουργούσαν θύματα στο γερμανικό
στρατό και δυσχέρειες στη αποχώρηση του. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός
ότι: «μέχρι την απελευθέρωση του νησιού δεν προέκυψε θέμα εναλλακτικών
θέσεων καταφυγίου της Αποστολής [από το Μοναστήρι της Υπεραγάθου]18.
Ακόμα και η εξόρμηση έως το διπλανό χωριό «Κοιλιωμένος» τριών Γερμανικών
λόχων στις 15 Ιουνίου, η οποία «εστοίχισε τη ζωή δυο σπουδαίων παλληκαριών,
του Μπάμπη Βυθούλκα ή Καρδαρά και του Κορφιάτη Κορφιάτη ή Πετρέου, […..]
οι Γερμανοί στο Κοιλιωμένο κάμανε συλλήψεις και είπαν πως θα κάψουν το
χωριό. Επήρανε μερικούς γέρους που βρήκαν στο χωριό και τους πήγανε στα
οχυρά τους στο Καλαμάκι και τους κράτησαν δέκα μέρες»19, δεν αναζήτησε τη
ΣΣΑ! Η συμπεριφορά αυτή δημιουργεί εύλογα ερωτηματικά. Ελάχιστα πείθει ο
ισχυρισμός του Θ. Μαρίνου ότι έγιναν προσπάθειες εντοπισμού τους στα ορεινά
χωριά του νησιού, οι οποίες δεν απέδωσαν λόγο της μυστικότητας με την οποία
δρούσε η ΣΣΑ. Διάφορες απαντήσεις μπορούν να δοθούν, με πειστικότερη ότι
η ΣΣΑ ήταν υπό παρακολούθηση από τις Γερμανικές υπηρεσίες πληροφοριών!

17. Ο Paul Berents (Μπέρενς) παρέμεινε στη θέση του φρουράρχου σε όλη τη περίοδο της Γερμανικής κατοχής.
    Δεν ήταν αξιωματικός καριέρας αλλά επιστρατευμένος εμποροϋπάλληλος. Διέμενε στο σπίτι του Ευαγγ.
    Αγγελόπουλου, της οικογένειας Λαζίδη, στη πλατεία Αγ. Μάρκου. Με τον Αγγελόπουλο, Πατρινό παντρεμένο
    με τη ζακυνθινή Σμαράγδα Λαζίδου έτυχε να έχει ιδιαίτερη σχέση. Η γκουβερνάντα του Αγγελόπουλου,
    η οποία τον μεγάλωσε στη Πάτρα, ήταν θεία του. Αυτή τον είχε προτρέψει να τον συναντήσει, όταν ήλθε
    ως κατακτητής στην Ελλάδα. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι κατοικούσαν στο ίδιο σπίτι. Φαίνεται ότι ανάπτυξε
    σχέσεις με κάποιους ζακυνθινούς και να έπαιξε ρόλο στη διάσωση των Ζακυνθινών Εβραίων. Από το βιβλίο:
    ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΒΙΤΣΟΣ «ΟΙ ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ (15ος – 20ος αι.) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ, ΑΘΗΝΑ 2017
18. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 131
19. ΑΝΤΩΝΗΣ Δ. ΜΑΡΟΥΔΑΣ «ΟΙ ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΛΙΩΜΕΝΟΥ ΖΑΚΥΝΘΟΥ 1941-1944» Αυτοέκδοση,
    Ζάκυνθος 1992, σελ. 50

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

239
Γ. Το πρωτόκολλο συνεργασίας ΕΔΕΣ – ΕΑΜ και η ασφάλεια της αποστολής
Μια από τις πλέον αξιοσημείωτες ενέργειες της αποστολής, πέρα από τη

συλλογή και προώθηση πληροφοριών και τις καθαρά στρατιωτικές όπως δολιο-
φθορές, υπήρξε η προσπάθεια συνεργασίας των αντιστασιακών οργανώσεων ΕΔΕΣ

και ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Η συνεργασία αυτή παρουσιάστηκε από τον αρχηγό του κλιμακίου
Ζακύνθου Θ. Σαρίκα ως εντολή του ΓΣΜΑ. Ο αρχηγός της ΣΣΑ Θ. Μαρίνος στο βιβλίο
του ισχυρίζεται ότι προέκυψε από πρωτοβουλία του Θ. Σαρίκα και την αποποιείται:
«αν είχα ενημερωθεί θα την είχα αποκλείσει ως παρακινδυνευμένη ενέργεια και
ασυμβίβαστη προς το έργο μιας Αποστολής Πληροφοριών και Δολιοφθορών»20.
Ως αντικείμενο της συνεργασίας των δυο αντιστατικών οργανώσεων προβλήθηκε
η ανάγκη για τη προστασία και τη ασφάλεια της ΣΣΑ. Στη τρίτη συνάντηση, οι
δυο οργανώσεις συμφωνήσαν να συγκροτήσουν δυο 15μελείς ομάδες για τη
φρούρηση και τη ασφάλεια της ΣΣΑ, με επικεφαλής τον λοχία Σπύρο Γούργουρα
από τον ΕΔΕΣ και τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Δημήτριο Κομιώτη από τον ΕΛΑΣ,
οι οποίες «εσυντηρούντο κατ ́ αρχάς δαπάναις των Οργανώσεων, ανέλαβον δε
την φύλαξιν, δι ́ ιδίων μέσων και όπλων, διότι η Αποστολή εστερείτο τότε όπλων
και πολεμικού υλικού». Στη επίτευξη της συμφωνίας συνέβαλαν δυο ουδέτεροι
κοινώς αποδεκτοί αξιωματικοί, ο λοχαγός μηχανικού Ιάκωβος Στήνιος, στο σπίτι του
οποίου στο Φιολίτι έγινε η συνάντηση, και ο έφεδρος αξιωματικός Ν. Μαρούδας.
Τον ΕΔΕΣ αντιπροσώπευσαν ο γιατρός Διονύσιος Καλόφωνος και ο δημόσιος
υπάλληλος Νικόλαος Μπισκίνης, ενώ το ΕΑΜ ο Νιόνιος Μυλωνάς ή Μότας και
ο έμπορος Δημήτρης Βλασόπουλος. Το πρωτόκολλο συνεργασίας υπογράφτηκε
στις 10 Ιουνίου στο αρχηγείο της ΣΣΑ, παρουσία του αρχηγού Θ. Σαρίκα.21
Η διάρκεια της συνεργασίας ήταν εξαιρετικά βραχεία! Μετά ακριβώς 1
μήνα από τη υπογραφή του πρωτοκόλλου, σε έκθεση που υποβάλλει ο ΕΔΕΣ
«επί της δημιουργηθείσης καταστάσεως» στη ΣΣΑ22 διαβάζουμε: «Την 11 και
12 Ιουλίου συνήλθον οι υπογράψαντες τούτο [το πρωτόκολλο] εκπρόσωποι των
οργανώσεων και οι δύο παραυρεθέντες ουδ. Αξιωματικοί [ Στήνιος και Μαρούδας]
ως και τρίτος (;) δια να συζητήσουν επί των επεισοδίων άτινα εδημιουργούντο.
Η ετυμηγορία των ουδετέρων ήτο ότι ο ΕΔΕΣ παρέβη το σύμφωνον…..». Οι δυο
οργανώσεις ενώ εκλήθησαν να συνεργαστούν αλληλοϋποβλέπονται! Στην έκθεση
προβάλλονται ως σημεία διαφωνίας η προσπάθεια αφοπλισμού, οι προκλήσεις,
απειλές και ύβρεις από το ΕΑΜ. Ο ΕΔΕΣ επιμένει το θέμα αφοπλισμού των

20. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 136
21. ΔΙΟΝ. Χ. ΣΤΡΑΒΟΛΕΜΟΥ «Η ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ», Τυπογραφείον: Φ. Κοντόγεωργα,
    Ζάκυνθος, Απρίλιος 1948, σελ. 379
22. ΓΑΚ – Νομού Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ

Διονύσιος Π. Πομόνης

240
μελών του. «Το σοβαρότερον είναι ότι αν και κατ’ επανάληψιν ετονίσαμε εις τους
υπογράψαντες το πρωτόκολλον ηγέτες του ΕΑΜ την δημιουργουμένην κατάστασιν
εκ των συνεχιζομένων αφοπλισμών αυτοί όχι μόνον δεν επενέβησαν αμέσως δια
να επανορθώσουν τας παραβάσεις των, τηρούντες τακτικήν παρελκύσεως, διότι
έτσι τους συνέφερε, αλλά ο μεν κ. Βοζίκης εις παρατήρησιν μας ότι πρέπει να
τεθεί τέρμα διότι και οι δικοί μας θα αναγκαστούν να αμυνθούν με παρόμοια
μέσα μας απήντησεν κομποριμονών, «οι δικοί σας δεν είναι ικανοί δια τέτοια
πράγματα…..»23.Προφανώς ο διοικητικός αντιπρόσωπος (νομάρχης) του ΕΑΜ μετά
την απελευθέρωση Παναγιώτης Μποζίκης γνωρίζει τη επιχειρησιακή αδυναμία
του ΕΔΕΣ, η οποία και αποκαλύπτεται στη συνέχεια της έκθεσης.
Η Επιτροπή του ΕΔΕΣ Ζακύνθου έχει αποκοπεί από το κέντρο του «ένεκα
των δυσκολιών επικοινωνίας δεν δύναται να έλθη αμέσως εις επαφήν με το
κέντρο της προς λήψιν οδηγιών….». Γι αυτό ζητεί τη συνδρομή της ΣΣΑ ώστε με
τη χρήση των μέσων επικοινωνίας της, να λάβει: «από τους αρμοδίους ηγέτες μας
(Αρχηγόν ΕΔΕΣ και κυβέρνησιν (Καϊρου): 1. οδηγίας 2. εξοπλισμόν 3. να διαταχθεί
ένας αξιωματικός να αναλάβει την αρχηγίαν των ανταρτών δεδομένου ότι ενώ
ημείς έχωμεν αρχηγόν λοχίαν [Σπ. Γούργουρα] το ΕΛΑΣ έχει ταγματάρχην (εν
αποστρατεία) [Νικόλαο Κούτση]».
Στην έκθεση αναδεικνύεται η κύρια αιτία της δυσκολίας συνεργασίας των
αντιστασιακών δυνάμεων, που δεν είναι άλλη από τη διαφορετική πολιτική
κατεύθυνση. Με αφορμή τη ασυμφωνία στη έκδοση του κοινού δελτίου τύπου,
που αναφέρεται στα γεγονότα της Μέσης Ανατολής και το κίνημα του ναυτικού,
«το ΕΑΜ απαιτούσε να δημοσιεύονται μετουσιωμένα τα πρακτικά της δίκης
των στασιαστών ή να παραλείπονται» « εμείς απαντάμε …. ότι η πράξις των
στασιαστών ήτο μια πράξις αντεθνική δι ́ όλους τους Έλληνας, ανεξαρτήτως εις
ποίαν παράταξιν ανήκον», η συνεργασία κατέρρευσε παρά τις προσπάθειες
«των ουδετέρων αξιωματικών». Τα σύννεφα που είχε σηκώσει το κίνημα του
ναυτικού στη Μέση Ανατολή ήλθαν μέχρι τη Ζάκυνθο και διέλυσαν τη συνεργασία.
Μετά τη διάρρηξη των σχέσεων άρχισαν οι εμφύλιες συγκρούσεις, οι οποίες
θα κορυφωθούν με τη ένοπλη σύγκρουση στα Λαγκαδάκια στις 7 Αυγούστου.
Η επιδίωξη της συνεργασίας και η ανάμιξη με τις αντιστασιακές οργανώσεις,
όπως προαναφέρθηκε, δεν συμπεριλαμβανόταν το διακηρυγμένο τουλάχιστον
έργο της ΣΣΑ. Γιατί λοιπόν επιδιώχθηκε και χρηματοδοτήθηκε; Η απάντηση που
δίνεται είναι ότι με αυτό τον τρόπο εξασφαλιζόταν

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

241
ΣΣΑ, απάντηση καθόλου πειστική. Η ασφάλεια της αποστολής δεν επιτυγχάνεται
με τη παρουσία ολίγων, ελλιπώς οπλισμένων, αλληλοϋποβλεπόμενων ανταρτών. Τι
θα μπορούσαν να προσφέρουν απέναντι σε Γερμανική επιχείρηση εξουδετέρωσης
της ΣΣΑ, όταν στο νησί υπήρχε δύναμη 1.400 ανδρών και κλιμάκιο της Γκεστάπο;
Αυτό αποδείχτηκε όταν στις 15 Ιουνίου γερμανική δύναμη 3 λόχων έφτασε στο
χωριό Κοιλιωμένος, σε απόσταση αναπνοής από τη βάση της αποστολής. Χωρίς να
γίνει προσπάθεια εντοπισμού ή προσβολής της, η εικοσαμελής έμμισθη φρουρά
της ΣΣΑ πανικοβλήθηκε και εγκατέλειψε τη ΣΣΑ στη τύχη της! «Αργότερα κάποτε
που συνάντησα έναν και τον ρώτησα, μου απάντησε με τη χαρακτηριστική ομιλία
των ανθρώπων της περιοχής: Άρα μου και Θέ μου (Θεέ μου) τι δουλειά είχα εγώ
με αυτά τα πράγματα, γιατί να σκοτωθώ, εγώ γίδια έβοσκα»24. Και ο Θ. Μαρίνος
συμπεραίνει: «Τότε απεδείχθη και εμπράκτως ότι η φρουρά ήταν άχρηστη και
ίσως επικίνδυνη, παρ’ όλο που πληρωνόταν καλά»25.Επίσης είναι δύσκολο να
γίνει δεκτή η θέση του Θ. Μαρίνου ότι η ενέργεια ήταν πρωτοβουλία του Θ.
Σαρίκα. Δυστυχώς δεν έχει εντοπιστεί το αρχείο Σαρίκα, το οποίο ίσως θα μας
έδινε μια απάντηση. Επειδή η κύρια αποστολή της ΣΣΑ ήταν η προετοιμασία για
πιθανή αποβατική επιχείρηση συμμαχικών δυνάμεων στο νησί και τη Βαλκανική
και σίγουρα η καλλιέργειά της αναμονής της προς παραπλάνηση των Γερμανών,
μπορεί να υποστηριχθεί ότι η προσπάθεια συνεργασίας των αντιστασιακών
δυνάμεων εντασσόταν σε αυτό το πλαίσιο.
Είναι σίγουρο ότι η συνεργασία ήταν ετεροβαρής. Οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ,
όπως ομολογείται και στην έκθεσή του, ήταν ανίσχυρες. Το ΕΑΜ θεωρούσε την
ομάδα του ΕΔΕΣ κατώτερη. Αργότερα ο Διον. Μυλωνάς – Μόττας θα διατυπώσει
την ΕΑΜική θέση για τη συνεργασία στις στήλες της εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΗ
ΦΩΝΗ»: «Μετά το σύμφωνο της Πλάκας μας πρότειναν να υπογράψουμε και
στη Ζάκυνθο ένα τέτοιο σύμφωνο. Εμείς εκφράσαμε την έκπληξή μας, γιατί στη
Ζάκυνθο ούτε ανοιχτή οργάνωση του ΕΔΕΣ υπήρχε, ούτε ένοπλο τμήμα ….» και
παρακάτω «Αυτές οι ενέργειες έδειχναν ότι η όλη προσπάθεια απέβλεπε στο
να δημιουργηθεί άλλη μια ένοπλη ομάδα εκεί που δεν υπήρχε ανάγκη ούτε
και διάθεση. Επικράτησε όμως η άποψη να δεχθούμε για να μη θεωρηθεί ότι
επιδιώκουμε τη μονοπώληση του αγώνα». 26

24. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΜΥΛΩΝΑ – ΜΟΤΤΑ «Ο απελευθερωτικός αγώνας στα μαύρα χρόνια της κατοχής και η
    συμμαχική αποστολή», Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΦΩΝΗ, Ζάκυνθος, 29 Αυγούστου 1981, αριθ. φύλλου 337.
25. ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ο. π. σελ. 225
26. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΜΥΛΩΝΑ – ΜΟΤΤΑ ο. π.

Διονύσιος Π. Πομόνης

242
Δ. Οι συνεργάτες της ΣΣΑ στο εχθρικό στρατόπεδο
Μεγάλη επιτυχία της ΣΣΑ υπήρξε η επιτυχής διείσδυση στις τάξεις του
εχθρού με τη συνεργασία με τους Ιταλούς, το υπολοχαγό Μέλιο [Felice Meglio],
τον επιλοχία ραδιοτηλεγραφητή Φρεσίνα [Giuseppe Fresina], τον επιλοχία
Aμπανέσα [Salvatore Abanesa], καθώς και με μεγάλο αριθμό υπαξιωματικών και

στρατιωτών. Ανήκαν στη δύναμη των δυο λόχων του 24ου Συντάγματος Πυρο-
βολικού της Μεραρχίας Πιεμόντε27, γύρω στους 350 άνδρες, οι οποίοι δήλωσαν

πίστη στον Χίτλερ και παρέμειναν στη Ζάκυνθο στην διάθεση της γερμανικής
διοίκησης. Δεν χρησιμοποιήθηκαν ως μάχιμοι, παρά ως τεχνικοί στα οχυρά και
σε βοηθητικές δουλειές. Οι παραπάνω αντιφασίστες Ιταλοί συνεργάστηκαν με
τη ΣΣΑ στη παροχή πληροφοριών για τις θέσεις των γερμανικών οχυρώσεων,
τις μετακινήσεις των στρατιωτικών μονάδων και ήταν πρόθυμοι να εκτελέσουν,
παρά τον κίνδυνο, δολιοφθορές σε γερμανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Ο Μαλτέζος καθολικός ιερέας στη Ζάκυνθο Ντον Φελίτσε Μάλλια [Don Felice
Mallia], λειτούργησε συνωμοτικά ως ο μεταξύ τους σύνδεσμος. Στο παράρτημα
παρατίθεται ονομαστικός κατάλογος από το αρχείο της ΣΣΑ Ιταλών υπαξιωματικών
και στρατιωτών προθύμων συνεργατών της [Εικόνα 5].
Μια ακόμα επιτυχία της ΣΣΑ ήταν η επαφή με τον γερμανό αντιχιτλερικό
καθηγητή πανεπιστημίου, λοχία Αντώνιο Βίρντερνμπερ (Anton Wirdernber), ο
οποίος τη πληροφόρησε για την ύπαρξη αντιμιλιταριστικής και αντιναζιστικής
κίνησης μέσα στο γερμανικό στράτευμα, και τη λειτουργία επιτροπών στους
λόχους 29 και 90, όπου η πλειονότητα των στρατιωτών και των διοικητών τους
ήταν αντιχιτλερικοί! Ο αρχηγός της ΣΣΑ Θ. Σαρίκας είχε προσωπικά διαδοχικές
συναντήσεις με την επιτροπή των γερμανών αντιφρονούντων. Με αντιφρονούντες
Γερμανούς είχε έλθει σε επαφή και το ΕΑΜ το οποίο διοχέτευε μέσω αυτών
προκηρύξεις στο γερμανικό στρατό. 28 Δυστυχώς η συνεργασία της ΣΣΑ μαζί τους
περιορίστηκε λόγο των μέτρων που έλαβε η γερμανική διοίκηση, κυρίως μετά
την έλευση (ίσως και επί τούτου) κλιμακίου της Γκεστάπο στο νησί τον Απρίλιο,
με συνεργάτη τον ελληνογερμανό Μιχάλη Δελακόβια.
Ε. Τα δελτία πληροφοριών
Από τις αρχές Ιουλίου 1944, ήταν φανερό ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται για
αποχώρηση. Από τον Ιούνιο η ΣΣΑ είχε πλέον αναπτυχτεί σε συνεργάτες και μέσα.
Ο αριθμός των συνεργατών έφθασε τους 20, εκ των οποίων οι περισσότεροι

27. Reggimento Artiglieria divisione Fanteria Piemonte
28. Ανέκδοτες ιστορικές σημειώσεις Παναγιώτη (Τάκη) Πομόνη – ΑΣΚΙ, φάκελος ΕΠΟΝ.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

243
ενεργοποιήθηκαν στη παρακολούθηση της προετοιμασίας της αποχώρησης, στη
συλλογή και τη διοχέτευση πληροφοριών για τις μετακινήσεις των στρατιωτικών
δυνάμεων. Οι δύο υπαρχηγοί της ΣΣΑ Λάτας και Καρατζάς εγκαταστάθηκαν στη
πόλη και καθημερινά συνέτασσαν δελτία πληροφοριών τα οποία έφθαναν στο
αρχηγείο της ΣΣΑ στην Υπεράγαθο αυθημερόν, με συνδέσμους!
Ένας αριθμός αυτών των δελτίων παραδόθηκε στα ΓΑΚ – Ζακύνθου και
αποτελούν σπάνια πρωτογενή πηγή, γιατί όπως είναι γνωστό η σεισμοπυρκαγιά
του 1953 κατέστρεψε τα Ζακυνθινά αρχεία. Η συλλογή οφείλει την ύπαρξή της
στον υποστηρικτή του έργου της ΣΣΑ, τον λόγιο φαρμακοποιό Νικόλαο Βαρβιάνη29.
Ο αριθμός τους αρχίζει από το Νο 23 συντεταγμένο στις 16 Ιουλίου με τελευταίο
το Νο 42 συντεταγμένο τη 1η Σεπτεμβρίου 1944, χωρίς να είναι πλήρης. Το Νο
22, για παράδειγμα, για το οποίο γίνεται αναφορά, δυστυχώς λείπει. «Ελήφθη
το Νο 22 δελτίον μας; Πληροφορούμεθα αρμοδίως ότι τούτο παρέλαβε υμέτερος
σύνδεσμος προς διαβίβασιν 13η / 7/ 44 πρωίαν». Η συλλογή περιλαμβάνει και
μερικά χειρόγραφα δελτία, χωρίς αρίθμηση, τα οποία φαίνεται να συντάχθηκαν
όχι από τους κύριους συνεργάτες της ΣΣΑ, αλλά από άλλους πληροφοριοδότες.
Ασφαλώς θα εκδόθηκαν και άλλα έως τη 10η Σεπτεμβρίου όπου η ΣΣΑ εισήλθε
στη πόλη, τα οποία λείπουν. Τα δελτία απευθύνονται «προς Α», προφανώς τον Θ.
Σαρίκα, είναι γλωσσικά ανεβασμένα και επιμελημένα, τα περισσότερα γραμμένα
σε γραφομηχανή παρά τη δυσκολία της εποχής, (έλλειψη χαρτιού και χρόνου)
και υπογράφονται από μονόγραμμα (ΔΝ ενωμένα) με τα αρχικά των ονομάτων
των δυο υπαρχηγών της ΣΣΑ Διον. Καρατζά και Νικ. Λάτα.30 Η άψογη χρήση της
ελληνικής γλώσσας, (η καθαρεύουσα της εποχής), η έλλειψη ορθογραφικών
λαθών παρά την επείγουσα σύνταξη τους και το παράτολμο εγχείρημα της

29. Ο Νικόλαος Βαρβιάνης (1898 – 1980) σπούδασε Φαρμακευτική και Χημεία στο Πανεπιστήμιο της
    Αθήνας, και εργάστηκε ως φαρμακοποιός στη Ζάκυνθο. Σε νεαρή ηλικία εκλέχτηκε Σεβάσμιος της Αγγλικής
    Τεκτονικής Στοάς «Αστήρ της Ανατολής», οπότε ανακαίνισε το ίδρυμα της Στοάς και το Μουσείο Σολωμού
    που στεγαζόταν εκεί. Κατά τη Ιταλική κατοχή, όταν οι Τέκτονες καταδιώχτηκαν από τους Ιταλούς φασίστες,
    διέσωσε και έκρυψε τα αρχεία της Στοάς και τα χειρόγραφα του Σολωμού, τα οποία επίμονα ζητούσαν οι
    κατακτητές, με αποτέλεσμα να φυλακιστεί για την άρνησή του να τα παραδώσει. Μετά την απελευθέρωση
    και τη κάθοδο της ΣΣΑ στο πόλη διέθεσε το κτίριο της Αγγλικής Τεκτονικής Στοάς για τη στέγασή της. Στα

Δεκεμβριανά του 1944 συνελήφθη ως συνεργαζόμενος με την Αγγλική Στρατιωτική Αποστολή και φυλακί-
στηκε μέχρι τη συμφωνία της Βάρκιζας. Ίδρυσε το Πολεμικό Μουσείο της Ιταλικής και Γερμανικής κατοχής

Ζακύνθου. Αξιομνημόνευτη υπήρξε η προσφορά του τις ημέρες των καταστρεπτικών σεισμών του 1953,
όπου διέσωσε τα πολύτιμα χειρόγραφα του Σολωμού από το καιόμενο Μουσείο, αλλά και πλείστα ιστορικά
κειμήλια. Με επιστολή του ο αρχηγός της ΣΣΑ Θ. Σαρίκας (Flay) το Νοέμβριο του 1944, όταν η ΣΣΑ αποχωρεί
από το νησί, ευχαριστεί τη Στοά «Αστήρ της Ανατολής» και τον πρόεδρο της Ν. Βαρβιάνη για τη βοήθεια και
τη συνεργασία που προσέφεραν.

30. Βλέπε παράρτημα

Διονύσιος Π. Πομόνης

244
αποστολής τους, με κάνει να υποθέσω ότι συντάκτης τους είναι ο δικηγόρος Ν.
Λάτας, φοιτητής τότε της Νομικής.
ΣΤ. ΟΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΣΤΑ ΔΕΛΤΙΑ

1. ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ του εχθρού
   Α. Πρώτο μέλημα της ΣΣΑ ήταν η καταγραφή των Γερμανικών θέσεων και
   οχυρών όπως και η δύναμη των ανδρών που τα υποστήριζε. Η γερμανική
   διάταξη των στρατιωτικών δυνάμεων είχε στόχο την απόκρουση αποβατικής
   συμμαχικής ενέργειας. Γι ́ αυτό «το αμυντικό σύστημα της φρουράς Ζακύνθου,
   στηριζόταν βασικά σε μόνιμα επάκτια πυροβολεία και σε ισχυρή κι εκτεταμένη
   αντιαεροπορική κάλυψη, καθώς και στα ναρκοπέδια ξηράς και θαλάσσης»31.
   Τις αμυντικές αυτές οχυρώσεις τις είχαν ξεκινήσει πρώτοι οι Ιταλοί, αλλά οι
   Γερμανοί τις ανέπτυξαν και τις επέκτειναν. Για τη κατασκευή των ισχυρών αυτών
   πολυβολείων μεταφέρθηκαν στο νησί τόνοι τσιμέντου και υλικών. Ακολουθώντας
   αυτό το αμυντικό σχεδιασμό, σε κάθε προσβάσιμη ακτή οι Γερμανοί είχαν
   εγκαταστήσει βαρέα πυροβόλα και είχαν κατασκευάσει, με δυσεύρετο για την
   εποχή μπετόν αρμέ, ισχυρά οχυρωματικά έργα. Κάποια επέζησαν έως σήμερα
   παρά τις προσπάθειες εξάλειψη τους και τους σεισμούς του 195332. Η κατασκευή
   τους πραγματοποιήθηκε με καταναγκαστική εργασία του ντόπιου ανδρικού
   πληθυσμού. Με μπλόκα σε κεντρικά μέρη της πόλης, συνήθως στη πλατεία του
   Αγ. Παύλου, ο ονομαζόμενος από τους Ζακυνθινούς «Μπόγιας» συλλάμβανε
   αιχμαλώτους τους οποίους οδηγούσε τους σε πολυήμερη, μη αμειβόμενη βέβαια,
   σκληρή εργασία.33 Στο Βασιλικό, στη περιοχή Υψόλιθος του Καλαμακίου [Εικόνα
   6], στο Λαγανά στη θέση Αγ. Σώστης, στο Κερί, στις Βολίμες για τον έλεγχο
2. Θ. Μαρίνος ο. π. σελ.145
3. «Τσιμεντένια πολυβολεία: Εν αντιθέσει με τα οχυρωματικά έργα των Ιταλών, που μπορούνε να χαρακτη-
   ριστούνε από κάποια …… μεσογειακή προχειρότητα, τα παρόμοια έργα των διαδόχων τους στη κατοχή του

νησιού κατασκευάζονται όχι μόνο βάσει μελέτης, αλλά και με υλικά που εξασφαλίζουνε πρώτα ασφάλεια και
μετά μονιμότητα. Τόση μάλιστα μονιμότητα και ….. μακροημέρευση ώστε το πολυβολείο που είχε στηθεί στην
κορφή του Υψόλιθου στο Καλαμάκι, βάσταξε άθικτο, παρά το ταρακούνημα του ́53 π ́ αναστάτωσε τη περιοχή,
σαράντα ολόκληρα χρόνια, και χρειάστηκε πολλά κιλά δυναμίτη γι ́ να ανατιναχθεί στις μέρες μας». Νιόνιος
Μελίτας «Μικρές ιστορίες από τη κατεχόμενη ΖΑΚΥΝΘΟ», Εκδόσεις «ΝΕΑ ΓΡΑΜΜΗ», Ζάκυνθος, 1996.

33. Ο Νιόνιος Μελίτας στο διήγημά του «Ο ΜΠΟΓΙΑΣ» στη συλλογή «Μικρές ιστορίες από τη κατεχόμενη
    ΖΑΚΥΝΘΟ», περιγράφει με το χαρακτηριστικό του τρόπο την βασανιστική αυτή περιπέτεια. « ̈Ο Μπόγιας ̈!
    Άλλο πάλι κι εφτούνο το φρούτο, που ήτανε γραμμένο να γευτούνε οι Ζακυνθινοί, τούτα τα δύσκολα χρόνια.
    Το φοβερό, δηλαδή Γερμαναρά, σωστό θηρίο ανήμερο, σε όψη και σε θρέψη, που περασμένο στο λαιμό τ’
    αυτόματο, βγαίνει την κάθε αυγή παγανιά, και μαζεύει κόσμο, για υποχρεωτική εργασία. Αγγαρεία δηλαδή
    στα οχυρωματικά έργα, όπου από τη πρώτη μέρα που πατήσανε το πόδι τους στο νησί επιτηδεύονται με
    πολύ σπουδή και κέφι. Και παρόμοια έργα κατασκευάζονται στο Καλαμάκι, στο Βασιλικό, στο Τσιλιβί, στο
    Κάστρο, στο Κρυονέρι κι αλλού».

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

245
του θαλασσίου περάσματος Ζάκυνθος – Κεφαλονιά [Εικόνα 7,8], στις Αλυκές,
στη περιοχή Τσιλιβί, στο Κρυονέρι. Στη πόλη δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην
αντιαεροπορική της προστασία, όχι μόνο γιατί εκεί έδρευε η γερμανική διοίκηση
αλλά και για να προστατεύεται το μοναδικό λιμάνι του νησιού. Στο Κάστρο το
ενισχυμένο καταφύγιο, που προοριζόταν ως στρατηγείο, προστατευόταν από
πλήθος αντιαεροπορικών πυροβόλων διαφόρων διαμετρημάτων, προβολέων
κ. τ. λ. όπως και η ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη του λιμανιού.

Β. Μια σειρά από αποθήκες αναγκαίες για το εφοδιασμό σε πολεμικό υλικό, τρόφι-
μα και καύσιμα οργανωθήκαν από τη γερμανική φρουρά. Στη θέση «Θεοδωρίτση»

στο Γαϊτάνι, το οινοποιείο Κοργιανίτη, στη αποθήκη καυσίμων Μπαγδατόπουλου
επί της οδού Ρόϊδο – Λιθακιά, «εντός υπόγειων στοών στη θέση ̈Ατσαλή ̈» κ.α.
Η ΣΣΑ μέσω των συνεργατών της και τη ανάπτυξη του δικτύου της με τους
Ιταλούς που βρισκόταν στο γερμανικό στράτευμα ήταν σε θέση να γνωρίζει με
ακρίβεια και λεπτομέρειες όχι μόνο τη θέση και τον οπλισμό των οχυρώσεων
και των αποθηκών, στις τυχόν αλλαγές στη δύναμη φρουράς, αλλά κατείχε και
χάρτη με γεωγραφικές συντεταγμένες των στρατηγικών σημείων!
«σήμερον ώραν 18.00 επετεύχθη συνάντησις μετά ML [Ιταλός υπολοχαγός
Μέλιο (Felice Meglio)].Συμφώνως προς δοθείσαν υπόσχεσιν του, μας παρέδωσεν
τον συνημμένως τω παρόντι χάρτην εν τω οποίω φαίνονται διάφοραι πληροφορίαι
στρατιωτικής φύσεως…..»34
«Επί των εις Βασιλικόν οχυρώσεων ως ο ML ανέφερεν προφορικώς ημίν, εκ
της σημερινής επισκέψεως του εκεί, επληροφορήθη την ύπαρξιν τριών μεγάλων
προβολέων των όποιων την ακριβή θέσιν δεν δύναται να προσδιορίση, καθόσον
ούτε οι εκεί ευρισκόμενοι Ιταλοί στρατιώται εγνώριζον. Περί αυτών το μόνον
το οποίον μας εβεβαίωσεν είναι ότι ο εις ευρίσκεται περί το σημείον 322.951,5
ημετέρου απορρήτου χάρτου με ακτίνα προς Πελοπόννησον.»35.

Ενώ σε επόμενο δελτίο γίνεται λόγος για πολύτιμο και δυσεύρετο φωτογραφι-
κό φιλμ, το οποίο τραβήχτηκε και εκτυπώθηκε με προφυλάξεις, κάτω από τη μύτη

των Γερμανών! Για τη παράδοση του στον Α, λαμβάνονται ιδιαίτερες πρόνοιες:
«το φωτογραφικόν φιλμ όπερ και ενεφανίσθη με απόλυτον ασφάλειαν

παρασταθέντος εις την εμφάνισιν και του Δ ……. αι δε φωτογραφίαι μετεφέρ-
θησαν αμέσως άμα τη εκτυπώσει των εις ασφαλές μέρος. Τας φωτογραφίας

34. ΓΑΚ- Νομού Ζακύνθου δελτίο Νο 26
35. ΓΑΚ- Νομού Ζακύνθου δελτίο Νο 26

Διονύσιος Π. Πομόνης

246
ταύτας δεν θεωρούμεν σκόπιμον ν ́ αποστείλωμεν υμίν σήμερον εντός του
παρόντος φακέλλου. Προτειμήσωμεν προσωπικώς παράδοσιν εκτός εναντίας
υμετέρας εντολής» 36
Οι πληροφορίες αυτές διαβιβάζονται στο Κάϊρο μέσω ασυρμάτου, είτε
μεταφέρονται με έγγραφες αναφορές στη συμμαχική βάση στο Μπάρι με τα
υποβρύχια. Ο κύριος στόχος ήταν η υπόδειξη των στρατηγικών θέσεων στη RAF
για τις βομβιστικές επιθέσεις της.

2. Η κίνηση του λιμένος
   Το μοναδικό τότε λιμάνι του νησιού ήταν το μόνο σημείο επικοινωνίας με
   την υπόλοιπη Ελλάδα. Το αεροδρόμιο που κατασκεύασαν οι Ιταλοί στο Ρόϊδο δεν
   φαίνεται να χρησιμοποιήθηκε από τους Γερμανούς. Σε έκτακτες περίπτωσης π.χ.
   μεταφορά τραυματιών ή αξιωματούχων, γινόταν αερομεταφορές με υδροπλάνα.
   Είναι εύλογο η ΣΣΑ να έχει υψηλό ενδιαφέρον για την κίνηση στο λιμάνι, τις
   αφίξεις και τις αναχωρήσεις των στρατευμάτων και μεταφορές πολεμοφοδίων.
   Για τη συλλογή πληροφοριών, γύρω από τις αναχωρήσεις και τις αφίξεις των
   πλοίων, στρατολόγησε ως πληροφοριοδότες της ανθρώπους του λιμανιού. Όπως
   λιμενεργάτες, εργαζόμενους στη ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη του λιμανιού,
   πλοιάρχους καϊκιών που εκτελούσαν μεταφορές μεταξύ Ζακύνθου – Κυλλήνης
   επιταγμένα από τις δυνάμεις κατοχής, ακόμα και ιερείς του παρακείμενου
   μοναστηριού του Αγ. Διονυσίου! Η ακριβής και λεπτομερειακής καταγραφή
   των κινήσεων του λιμανιού εντυπωσιάζει. Είναι φανερό ότι ένα εκτεταμένο και
   άγρυπνο δίκτυο συνεργατών της ΣΣΑ παρακολουθεί ανελλιπώς το λιμάνι νύχτα
   και ημέρα και καταγράφει επακριβώς και τη παραμικρή κίνηση37! Το δελτίο
   πληροφοριών Νο 30, που συντάχθηκε στις 2 Αυγούστου είναι χαρακτηριστικό:
   « ΚΙΝΗΣΙΣ ΛΙΜΕΝΟΣ
   26.7.44 Τετάρτη Ώρα 20.30. Αναχώρησις δια Κυλλήνη Γερμανικής ατμακάτου
   με 13 στρατιώτας.
3. 7. 44 Πέμπτη Ώρα 20.15 Αναχώρησις ιστιοφόρου τόννων 7 δια όρμον
   Αλυκών. Μετέφερε εκεί δύο τόννους τσιμέντα και 500 οβίδες των 75 Μ/Μ
   αντιαρματικών μικρής χρήσεως».
   ………………..
4. ΓΑΚ- Νομού Ζακύνθου δελτίο Νο 26
5. «Οι δραστηριότητες της Αποστολής σ ́ αυτόν τον τομέα υπήρξαν πιο επιτυχείς από εκείνες των άλλων
   νησιών, λόγω ευνοϊκών συγκυριών και της συνεργασίας μιας επίλεκτης ομάδος ιδιοκτητών βενζινοπλοίων
   και ναυπηγών υπό την προσωπική καθοδήγηση του υπαρχηγού Δ. Καρατζά». Θ. Μαρίνος ο. π. σελ.145

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

247
2.8.44 Τετάρτη ΩΡΑ 01.00 Κατάπλους δύο β/πλοιων εκ Κεφαλληνίας τόννων

120 και 90 αντιστοίχως. Γερμανικά επίτακτα. Ταύτα πρόκειται, ως πληροφορού-
μεθα να παραλάβουν εκ Ζακύνθου 50 Ιταλικούς ημιόνους. Τα ως άνω, κατά πάσα

πιθανότητα, να αναχωρήσουν τας εσπερινάς ώρας της σήμερον δια Πειραιά».
«Μετέφερε δύο τόνους τσιμέντα». Δέκα ακριβώς ημέρες πριν την αποχώρηση
και του τελευταίου στρατιώτη, οι Γερμανοί συνεχίζουν να κτίζουν τσιμεντένια
οχυρά! Παρότι οι διαδικασίες αποχώρησης για τους Γερμανούς είχαν αρχίσει
πριν τον Αύγουστο η κατασκευή και η ενίσχυση των οχυρώσεων δεν σταμάτησε,
«προκαλώντας εικασίες, φήμες και σύγχυση». Επίσης και στο δελτίο Νο 35,
όπου καταγράφεται λεπτομερώς η κίνηση στο λιμάνι, αναφέρεται παραλαβή
δυσεύρετου τσιμέντου και πολύτιμης ξυλείας!
«15.8.44 Τρίτη ΩΡΑ 23.00 Άφιξις εκ Κυλλήνης ενός β/πλοίου 50 τόνων και
γερμανικής ατμακάτου. Αφίχθησαν δι ́ αυτών 12 στρατιώται. Τ’ ανωτέρω εκόμισαν
3 βαρέλια πετρελαίου, τσιμέντα, ξυλείαν και τρόφιμα».
Είναι εύλογο το ενδιαφέρον με το οποίο καταγράφεται η άφιξη και κατόπιν η
αναχώρηση δύναμης της Γκεστάπο ( Gestapo, συντομογραφία του Geheime Staats
polizei, «μυστική κρατική αστυνομία») στο νησί. Η παρουσία της τρομοκράτησε
το κατεχόμενο πληθυσμό και άλλαξε τις συνθήκες κατοχής και στη γερμανική
φρουρά. Όπως προαναφέρθηκε εμπόδισε τη ανάπτυξη αντιμιλιταριστικών
δράσεων εντός του γερμανικού στρατεύματος και δυσχέρανε τη συνεργασία
της ΣΣΑ με τους γερμανούς αντιφρονούντες. Στο δελτίο Νο 25, στις 8 Ιουλίου οι
μόνιμοι συνεργάτες Λάτας και Καρατζάς (ΔΝ) αναφέρουν:

«Προ ημερών αφίχθησαν εις την Ζάκυνθον τρεις αξιωματικοί – εις αξιω-
ματικός και δυο υπαξιωματικοί – φέροντες την Γερμανικήν στολήν και ομιλούντες

απταίστως την Ελληνικήν38. Ούτοι εδήλωσαν εις δημόσιον χώρον ότι αφίχθησαν

εις Ζάκυνθον ίνα πατάξουν τους κομμουνιστάς όπως έπραξαν και εις την Πελο-
πόννησον. Όμως εκτός των άνω, προ δυο ημερών αφίχθησαν εις Ζάκυνθον και

έτεροι 20 άνδρες της Γκεστάπο, φέροντες τη στολήν του Γερμανού στρατιώτου
και ομιλούντες και ούτοι απταίστως την Ελληνικήν. Παρ’ όλας τας δηλώσεις των
επικρατεί η εντύπωσις ότι ούτοι αφίχθησαν ουχί μόνον δια την παρακολούθησιν

των Ελλήνων κομμουνιστών αλλά και των Γερμανών αντιφρονούντων. Πιθα-

38. «Προϊστάμενος ειδικής ασφάλειας (Γκεστάπο) όταν ο επιλοχίας Bernd Denter (Mπέρντ Ντέντερ). Η άφιξή

του συνέπεσε με την έλευσή μας στα τέλη Απριλίου. Μιλούσε άπταιστα Ελληνικά». Θ. Μαρίνος ο. π. σελ.145

Διονύσιος Π. Πομόνης

248
νόν να πρόκειται πραγματικώς περί Γερμανικής Στρατιωτικής Αστυνομίας». 39
Ο φόβος και οι συνέπειες της παρουσίας του κλιμάκιου της Γκεστάπο στο
νησί κάνει στη αναφορά στο δελτίο στις 2ης Αυγούστου, να καταγράφεται η
αναβολή της αναχώρησης της με το ̈ατυχώς ̈!
«Πληροφορούμεθα ότι χθες εσπέρας ανεχώρησαν τα εν Ζακύνθω μέλη της
Γκεστάπο. Ατυχώς λόγω βλάβης της μηχανής επέστρεψαν ενταύθα. Πιθανολογείται
πάλιν η σήμερον εσπέρας αναχώρησίς των.
40»

Η αναχώρηση την επομένη ημέρα δύναμης της Γκεστάπο δεν ανακουφίζει
διότι:

«Σήμερον (3-8) χαραυγήν δια των Γερμανικών επιτάκτων β/πλοίων συγκοι-
νωνίας αναχώρησαν 6 Γερμανοί της υπηρεσίας Γκεστάπο. Τούτο όμως δεν μας

ησυχάζει, διότι παραμένουν εν Ζακύνθω έτεροι 10 περίπου»41
Στο ίδιο δελτίο καταγράφεται λεπτομερώς η κίνηση του λιμανιού.
«1.8.44 Τρίτη ΩΡΑ 01.30 Απέπλευσαν δια Κυλλήνην 2 β/πλοια τόννων 20.
Ανεχώρησαν 12 στρατιώται. Επίσης μετεκομίσθησαν εκ Ζακύνθου δια των αυτών
ως άνω και τρεις όμηροι και μία όμηρος εκ των τελευταίως υπό των Γερμανών
συλληφθέντων ως κομμουνιστών – μελών του ΕΑΜ».
42

Η παρακολούθηση των κινήσεων των Γερμανών εντείνεται ιδιαίτερα τις
τελευταίες ημέρες όπου παρακολουθούνται και καταγράφονται οι κινήσεις των
τμημάτων που αποχωρούν. Στο δελτίο Νο 41 της 30ης Αυγούστου:

«Σήμερον χαραυγήν κατέπλευσαν εις τον λιμένα μας τρία β/πλοια εκ Κυλ-
λήνης, υπό των Γερμανών επίτακτα, κενά φορτίου, τόνων 105 συνολικώς και τα

οποία είχον αναχωρήση εκ Ζακύνθου την 29η του μηνός εσπέρας παραλαβόντα

39. Είναι φανερό ότι υπάρχει σύγχυση στους συνεργάτες (ΔΝ) γύρω από τη δύναμη της Γκεστάπο που ήλθε
    στο νησί. Δεν ήταν δυνατόν να «ομιλούν απταίστως την Ελληνικήν» τόσα μέλη της Γκεστάπο, ούτε από άλλη
    πηγή αναφέρεται τόσο μεγάλος αριθμός. Ο μόνος γνωστός Ελληνόφωνος συνεργάτης της Γκεστάπο, ο οποίος
    ήλθε μαζί τους στη Ζάκυνθο από τη Πάτρα, είναι ο Μιχάλης (;) Δελακόβιας. Προφανώς πρόκειται για το
    λόχο Ταγματασφαλιτών, ντυμένων με γερμανικές στολές, οι οποίοι συνόδευαν το κλιμάκιο της Γκεστάπο.
    Φαίνεται ότι οι ρόλοι ήταν δυσδιάκριτοι !«Πιθανόν να πρόκειται πραγματικώς περί Γερμανικής Στρατιωτικής
    Αστυνομίας». Έχει το ενδιαφέρον του το γεγονός ότι αν και έμπειροι οι συνεργάτες της ΣΣΑ, Λάτας και
    Καρατζάς δεν μπορούν να διακρίνουν τις διαφορές!
40. ΓΑΚ- Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ
41. ΓΑΚ- Ζακύνθου, ο. π.
42. ΓΑΚ- Ζακύνθου, ο. π.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

249
δια Κυλλήνην, εκτός του σημαντικού φορτίου πολεμοφοδίων και ευμετακόμιστου
πολεμικού υλικού εν γένει, 150 Γερμανούς υπαξιωματικούς και στρατιώτας εκ
των υπό αναχώρησιν τμημάτων»43 .

3. Το φρόνημα της γερμανικής φρουράς
   Μεγάλη σημασία είχε για τη ΣΣΑ η αποτύπωση της εσωτερικής κατάστασης
   στη γερμανική φρουρά, καθώς και η διάβρωση του ηθικού της, η καλλιέργεια
   κλίματος ηττοπάθειας στις τάξεις της, η πρόκληση λιποταξιών, γενικά η δημιουργία
   αντιμιλιταριστικού κλίματος. Αυτό θα διευκόλυνε την αναμενόμενη συμμαχική
   απόβαση στο νησί και τη εφαρμογή του σχεδίου του Θ. Σαρίκα, το οποίο προέβλεπε
   τη εξουδετέρωση των Γερμανών αξιωματικών και τη παράδοση της φρουράς. Η
   περίοδος ήταν πρόσφορη για τα παραπάνω. Όπως προαναφέρθηκε η γερμανική
   φρουρά στηριζόταν στο «τάγμα τιμωρίας 999» (Στραφβατάλλιον 999), το οποίο
   αποτελείτο από αντιφρονούντες και αντιχιτλερικούς. Είχε ήδη γίνει γνωστή η
   απόβαση στην Νορμανδία [6 Ιουνίου 1944], η επιτυχής έκβασή της, η κατάσταση
   στο Ανατολικό μέτωπο όπως και αποτυχημένη απόπειρα εναντίον του Χίτλερ [20

Ιουλίου του 1944]. Ο πόλεμος είχε πλέον κριθεί. Παρά τη προσπάθεια εξωραϊ-
σμού της κατάστασης, με τη συνέχιση των ασκήσεων, των κατασκευών και των

πρακτικών των κατακτητών, οι διαδικασίες αποχώρησης είχαν αρχίσει πριν από
τον Αύγουστο. Οι κινήσεις όπως αυτή που αναφέρεται στο δελτίο Νο 29, στις 29
Ιουλίου, δεν αποτελούν παρά προπαγανδιστικές προσπάθειες ανύψωσης του
ηθικού και απόκρυψης της πραγματικότητας.
«καθ ά πληροφορούμεθα εκ ML αλλά και άλλων πηγών κανονικώς πρέπει
σήμερον αφιχθή εις Ζάκυνθον ο στρατιωτικός διοικητής ταγματάρχης Luth.
Κατά την άφιξιν του ως άνω πρόκειται να δοθή εις Καλαμάκι – Βίλλα Μωρέτη –
συναυλία την Κυριακήν 30.7.44.Μετά θα επακολουθήση γεύμα εις το οποίον θα
παρακαθήσουν όλοι οι αξιωματικοί». [τελικά δεν πραγματοποιήθηκε η συναυλία]
Οι αναφορές στα δελτία για αυτό το θέμα είναι συνεχείς. Μας παρουσιάζεται
ένα γερμανικό στράτευμα που πολύ απέχει από αυτό που παρουσιάζουν τα
κινηματογραφικά αρχεία της εποχής. Του στιβαρού, πειθαρχημένου, άτεγκτου,
ανελέητου και συμπαγούς γερμανικού στρατού. Παρατηρούνται φαινόμενα
χαλάρωσης, απειθαρχίας, ανυπακοής, εκδήλωσης αντιναζιστικών αισθημάτων,
συνεργασίας με τις δυνάμεις της αντίστασης, λιποταξίες, ακόμα και εξεγέρσεις.

43. ΓΑΚ –Ζακύνθου, ο.π.

Διονύσιος Π. Πομόνης

250
Κυριαρχεί η ηττοπάθεια και η αβεβαιότητα για τη τύχη τους. Πέρα των δελτίων της
ΣΣΑ και άλλες πηγές αναφέρουν επαφές με πυρήνες αντιχιτλερικών στη γερμανική
φρουρά44, καθώς πλήθος λιποταξιών45.Η ανυπακοή, οι λιποταξίες και οι εξεγέρσεις
πήραν μεγάλες διαστάσεις τους τελευταίους μήνες. Η αναχώρηση άφησε στα
χέρια του ΕΑΜ 13 αιχμαλώτους και 75 Ιταλούς και Γερμανούς λιποτάκτες!
Η σταχυολόγηση από μια σειρά δελτίων είναι αποκαλυπτική.
«Γενικώς το ηθικόν των Γερμανών στρατιωτών είναι πολύ καταπτωκός και
το πλείστον εξ αυτών είναι απογοητευμένοι εκ της αποτυχίας της δολοφονικής
απόπειρας κατά του Χίτλερ. Κατά μετριοτάτους υπολογισμούς ποσοστόν 60%
των στρατιωτών της εν Ζακύνθω Γερμανικής μονάδος είναι αποφασισμένοι να μη
αντισταθώσιν ουδόλως εν περιπτώσει συμμαχικής εισβολής και να παραδοθώσιν
αμέσως. Συνεχίζοντες ML και αμφότεροι συνεργάται του είπον ότι πλειστάκις
είδον ιδίοις όμμασι Γερμανούς στρατιώτες κλαίοντες και διερωτόμενους «προς τι
ακόμη η διάρκεια του φρικτού αυτού πολέμου αφού η Γερμανία έχασεν οριστικώς
πλέον τον αγώνα;»46
«και αυτοί ούτοι οι εθνικοσοσιαλισταί το φρόνημα στρατιώται τα έχουν
κυριολεκτικώς χαμένα. Παρατηρήσαμεν έναν εξ αυτών, όστις επί τω ακούσματι
ότι επρόκειτο εχθές ν’ αναχωρήση έγινε πελιθνός !!! στ’ αλήθεια. Η τύχη τους
ανησυχεί πολύ. Φοβούνται εξαιρετικά τους αντάρτας της Πελοποννήσου, αλλά
και της Ζακύνθου, ακόμη. Χθες εσπέρας εκυκλοφόρησεν εκ διαφόρων σοβαρών
πηγών η διάδοσις ότι οι Γερμανοί πρόκειται να συλλάβουν πολλούς ομήρους
Ζακυνθίους δια να αποσοβήσουν κατ’ αυτόν τον τρόπον την εκ μέρους των εν
Ζακύνθω ανταρτών47 επίθεσιν εναντίον των.»48

44. «…. Εκεί συνέρρεαν και Γερμανοί φαντάροι από τις κοντινές μονάδες[ ……] Ήταν αντιχιτλερικοί και
    αντιφασίστες! [……]Δεν χάσαμε την ευκαιρία και κάναμε χρυσές δουλειές. Διοχετεύαμε προκηρύξεις προς
    το γερμανικό στρατό με σκοπό να διαβρώσουμε τις μονάδες της Βέρμαχτ. Ήταν μια σοβαρή και δύσκολη
    αντιστασιακή πράξη που όμως με ενθουσιασμό και ευχαρίστηση αποδέχθηκαν οι Γερμανοί φίλοι».
    Παναγιώτης (Τάκης) Πομόνης, περιοδικό «ΕΑΜ αντίσταση» Έκδοση της Π.Σ.Α.Ε.Ε.Α., τεύχος 42, Αθήνα,
    Ιούλιος – Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1997
45. «Εν τω μεταξύ οι Γερμανοί ήλθαν σε εμάς (λιποτάκτες στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) φέρνοντας μαζί και τον ασύρματο

της Διοίκησης !! ……» Διονυσίου Μυλωνά – Μόττα «Ο απελευθερωτικός αγώνας στα μαύρα χρόνια της κα-
τοχής και η συμμαχική αποστολή στη Ζάκυνθο», εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΦΩΝΗ» αριθμ. φύλλου 336, 29

Αυγούστου 1981

46. ΓΑΚ – Ζάκυνθος, Δελτίο αριθ. 29, 29 Ιουλίου 1944
47. «Οι Γερμανοί είχαν υπερεκτιμήσει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, γι’ αυτό και μαζί με ένα λόχο ταγματασφαλίτες
    που είχαν έλθει από τη Πελοπόννησο έμεναν κλεισμένοι μέσα στη Χώρα….» Διονυσίου Μυλωνά – Μόττα «Ο

απελευθερωτικός αγώνας στα μαύρα χρόνια της κατοχής και η συμμαχική αποστολή στη Ζάκυνθο» Εφημερί-
δα «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΦΩΝΗ» 22 Αυγούστου 1981

48. ΓΑΚ – Ζάκυνθος, Δελτίο αριθ. 41, 30 Αυγούστου 1944

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

251
Από το ίδιο Δελτίο μια ενδεικτική του κλίματος των ημερών καταγραφή:

«Ελέχθη μάλιστα ότι δια την σύλληψιν των ομήρων εζήτησαν και την συνδρο-
μήν της πολιτοφυλακής49. Το βέβαιον είναι ότι όλοι οι πολιτοφύλακες εκλήθησαν

να παρουσιασθώσι σήμερον στις 17.00 με τα όπλα στο Γερμανικόν Φρουραρχείον.
Μας προκύπτει ότι πολλοί εξ αυτών την ώραν αυτήν της σήμερον ευρίσκοντο
πολύ μακριά της πόλεως, εις τα βουνά τρομοκρατηθέντες εκ της διαδόσεως
της συλλήψεως των ομήρων […….].Ο πληθυσμός έχει τρομοκρατηθεί εκ της
φήμης αυτής. Και ημείς λαμβάνομεν μέτρα δι ́ εαυτούς και δια τον λόγον τούτον
καθυστέρησεν σήμερον η αποστολή του παρόντος».

Στο χειρόγραφο δελτίο πληροφοριών από στις 18 Ιουνίου 1944, ο πληρο-
φοριοδότης με την μονογραφή Λ (Λάτας;) αναφέρει ότι συμβαίνουν ανταρσίες,

από τον Ιούνιο, οι οποίες μάλιστα δεν αντιμετωπίζονται δραστικά!
«Εις στρατώνα Θεοδωρίστη εξεδηκώθη δια λόγων ανταρσία Γερ. στρατιωτών
ειπόντες ότι “όταν έλθουν οι Άγγλοι θα πετάξουμε τα όπλα”, ο Διοικητής των τους
έκαμε λόγον και ζητεί ευθύνας».
Eικόνα πλήρους αποσάθρωσης της γερμανικής φρουράς αποκαλύπτει το
δελτίο Νο 29 στις 29 Ιουλίου, που υπογραφούν και οι δύο υπαρχηγοί Λάτας και
Καρατζάς, το οποίο ως συνήθως απευθύνεται «προς Α(ριστείδη)»:
«Χαρακτηριστικόν της όλης καταστάσεως είναι ο υπό του ανθυπολοχαγού
Fechter εκφωνηθείς λόγος προς τους άνδρες του της 28ης Compania και δια του
οποίου ούτος συνιστά εις αυτούς να πολεμήσουν με τόλμην και ανδρείαν τον

εχθρόν εις περίπτωσιν εισβολής, δίδοντες μεγάλην προσοχήν δια να προφυλα-
χθώσιν από ένα άλλον μεγάλον εχθρόν όστις θα είναι έτοιμος, εν δεδομένη στιγμή

να πλήξει αυτούς εις τα θέσεις των εκ των νώτων, ειπών απεριφράστως ότι ο
εχθρός ούτος είναι οι αντιναζίσται αντιχιτλερικοί Γερμανοί στρατιώται, οίτινες
και θα τιμωρηθούν αμειλίκτως εις ην περίπτωσιν δεν πράξουν το καθήκον τους».
«Ειδικότερον ως προς τους αξιωματικούς δεν είναι εύκολον ν ́ αντιληφθή τις
τας απόψεις των δεδομένου ότι ούτοι δεν εκτίθενται εν συζητήσει. Εν πάσει όμως
περιπτώσει όπως από μεμονωμένας σποραδικάς φράσεις των προκύπτει ότι και
ούτοι τα αυτά σχεδόν με το μεγαλύτερον μέρος των στρατιωτών πρεσβεύουν
πλην των αξιωματικών Worm, Fischer, Berens και Creutzman, οίτινες διαπνέονται
από άκρατον ναζιστικήν μανίαν. Δια τους Worm και Fischer αναφέρουν ότι

είναι τόσον αντιπαθείς εις τους στρατιώτας ώστε να είναι βέβαιον ότι πρώ-

49. Πρόκειται για την Πολιτοφυλακή που είχε συστήσει ο νομάρχης Καίσαρ Μαρτζώκης με αρχηγούς τους

Διονύσιο Κυβετό, διευθυντή των φυλακών για τη πόλη και το δικηγόρο Διονύσιο Ποταμίτη για την ύπαιθρο.

Διονύσιος Π. Πομόνης

252
της ευκαιρίας τυχούσης θα φονευθώσιν υπό των στρατιωτών των αμέσως».
«Αναφέρεται βασίμως ότι ο προ τινών ημερών επισκεφθείς την νήσον μας
συνταγματάρχης Osam διοικητής του 965 συντάγματος50 έδωσεν προς τους
ενταύθα αξιωματικούς αυστηροτάτας οδηγίας όπως προσέχουν τους υπ ́ αυτούς
στρατιώτας δεδομένου ότι οι περισσότεροι εξ αυτών είναι επικίνδυνοι και όπως
απαγορεύουν εις αυτούς συζητήσεις και σχέσεις εν γένει με τους Έλληνας».

Φαίνεται ότι η αναταραχή και αντιπάθεια γύρω στο πρόσωπο του ανθυπολο-
χαγού Fechter κορυφώνεται ένα μήνα μετά, αφού τις παραμονές της αναχώρησης,

γίνεται αντικατάσταση του στη διοίκηση της 27ης Compania, γιατί η ζωή του
κινδυνεύει! Στο δελτίο Νο 41 ο Ιταλός πληροφοριοδότης ML, [υπολοχαγός Μέλιο
(Felice Meglio)] μεταφέρει:

«δεν θεωρούμεν άσκοπον να αναφέρωμεν υμίν ότι κατά τας εκ ML πληρο-
φορίας ο ανθυπολοχαγός Fechter πρόκειται να αναχωρήσει εκ Ζακύνθου, τούτου

αντικαθισταμένου υπό αξιωματικού Sajens, όστις θα αναλάβει και τη διοίκηση της
27ης Compania [Καλαμάκι].Η αλλαγή γίνεται καθ ́ ά οι Γερμανοί πληροφορούν
τον ML, ο ανθυπολοχαγός Fechter έχει πολλάς αντιπαθείας και μεταξύ των
στρατιωτών του ακόμη λόγο του μοχθηρού χαρακτήρος του και ένεκα τούτου
πρέπει να ληφθούν μέτρα δια την προσωπική του ασφάλειαν».
51

4. Οι συμμαχικοί βομβαρδισμοί
   Στο τομέα στον οποίο η συλλογή των πληροφοριών είχε άμεσα και σημαντικά

αποτελέσματα ήταν η υπόδειξη των στόχων στα αεροπλάνα της RAF. Οι πλη-
ροφορίες διοχετεύονταν βέβαια στο Κάϊρο αλλά και στη γειτονική αεροπορική

βάση στο Μπάρι. Από εκεί σχεδόν κάθε βράδυ, εξορμούσαν αεροπλάνα, που
έλεγχαν το χώρο του νότιου Ιονίου και βομβάρδιζαν τη Ζάκυνθο, κυρίως τη
ζώνη του λιμανιού, προσπαθώντας να ανακόψουν τις θαλάσσιες συγκοινωνίες.
Oι Γερμανοί δεν διέθεταν αεροπορική δύναμη στη περιοχή, δεν έχουμε καμιά
αναφορά για αερομαχίες, αλλά αμύνονταν με ένα ισχυρό αντιαεροπορικό
σύστημα με πυροβόλα και προβολείς. Οι βομβαρδισμοί άφησαν νεκρούς και

μεταξύ των γερμανικών στρατευμάτων και μεταξύ των αμάχων. Το γεγονός κατα-
τρομοκράτησε τους κατοίκους και τους ανάγκαζε κάθε βράδυ (οι βομβαρδισμοί

ήταν νυχτερινοί) να εγκαταλείπουν τη πόλη, να καταφεύγουν στα περίχωρα
έντρομοι και να κοιμούνται στην ύπαιθρο. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η
Ζάκυνθος δεν βομβαρδίστηκε από τα αεροπλάνα του άξονα κατ’ όλη τη διάρκεια

50. Το 965 Σύνταγμα, στο οποίο υπαγόταν η γερμανική φρουρά της Ζακύνθου, ανήκε στη Μεραρχία Πατρών.
51. ΓΑΚ – Ζακύνθου , ο. π.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

253
της κατοχής, ενώ βομβαρδίστηκε πολλές σφοδρά από τα συμμαχικά αεροπλάνα,
με καταστροφικά αποτελέσματα! Αρχής γενομένης από το καταστρεπτικό
βομβαρδισμό της 11ης Ιανουαρίου 1944, ο οποίος άφησε 31 νεκρούς, πλήθος
τραυματίες και κατέστρεψε μεγάλο μέρος του κέντρου της πόλης, έως και τη
13η Σεπτεμβρίου του 1944, όπου συνεχίστηκαν οι βομβαρδισμοί παρότι οι
Γερμανοί είχαν ήδη αναχωρήσει!
Μια σταχυολόγηση από τα δελτία, όπου αναφέρονται τα θύματα και οι
καταστροφές από τους βομβαρδισμούς:
Δελτίο Νο 37 στις 23 Αυγούστου:

«Τα εκ της εναντίον των Γερμανικών πολεμικών σκαφών επιδρομής συμμα-
χικών αεροπλάνων θύματα τελικώς ανήλθον εις 10 νεκρούς και 33 τραυματίας

κατά το μάλλον και ήττον σοβαρώς. Άπαντες ήσαν Γερμανοί ναύται υπηρετούντες
εις τα σκάφη. Ο αστικός πληθυσμός δεν υπέστη ουδεμίαν ζημίαν, ουδέ θύμα
τι έσχεν εκτός ελαφρού τραυματισμού δύο παιδιών. Προς συμπλήρωσιν των
δημιουργηθέντων κενών εκ του φόνου και του τραυματισμού των ναυτών των
πλοίων, οι Γερμανοί εστρατολόγησαν ισάριθμους προς τα θύματα άνδρας εκ
του Γερμανικού Λιμεναρχείου και άλλων ναυτικών υπηρεσιών της νήσου. Ούτοι
εθεάθησαν ΚΛΑΙΟΝΤΕΣ εκ του φόβου αυτών κατά την ανάληψιν της εις τα πλοία
υπηρεσίας των».
Δελτίο Νο 41 στις 31 Αυγούστου:
«Δεν κρύπτομεν όμως την έκπληξιν μας δια τον σημερινόν βομβαρδισμόν –
ώρας 04.30 – του χωριού Καλλιπάδου όπου οι βόμβαι έπεσαν εις απόστασιν 100
μ. μόνον από του εκεί εγκατεστημένου τμήματος νοσοκομείου, προξενήσασαι
τον θάνατον ενός52,τον τραυματισμόν τριών και σημαντικήν ζημίαν εις οικήματα,
ως πληροφορούμεθα».
« Σχετικώς με τον χθεσινόν βομβαρδισμόν αναφέρομεν τα κάτωθι: πρίν την
ώραν 20.30 τα δυο ποταμόπλοια απέπλευσαν προηγουμένων των δυο ελαφρών
σκαφών συνοδείας. Μετά πάροδον ημίσειας περίπου ώρας τα αποπλεύσαντα

επανέκαμψαν και εισήλθον εις τον λιμένα. Πιθανόν εγένετο λόγο του βομβαρ-
δισμού της Κεφαλληνίας ο οποίος είχεν αρχίσει. Την 21.30 ηκούστη ο γνώριμος

ήχος. Πυρσοί ερρίχθησαν εις περιοχήν Ακρωτηρίου – Κρύου Νερού και περιοχή
λιμένος. Η πρώτη και δευτέρα δέσμη βομβών έπληξαν την περιοχήν από σημείου
410,5.876 μέχρι σημείου 407.875,5 εις ευθείαν γραμμήν και κατά πλάτος 50
τουλάχιστον μέτρων. Ολίγαι βόμβαι έπεσαν εις την θάλασσα. Οι υπόλοιποι

52. Το θύμα ήταν ο Αθανάσιος Κάρδαρης από το χωριό Καλλιπάδο

Διονύσιος Π. Πομόνης

254
έπληξαν κατοικημένην περιοχήν της πόλεως με θύματα εκ του αμάχου πληθυσμού,
2 νεκρούς και 8 τραυματίες». ……… 3) την μεγάλην ζημίαν γενομένην εκ πολλών
βλημάτων εις το υπό ναυπήγησιν σκάφος, τόννων 200, Θεοδώση-Κουκουνάρη 4)
Την παντελή καταστροφήν όλων των οικιών των ευρισκομένων εις τη δεξιάν σειράν
της οδού και από της συνεχόμενης με την Μονή του Αγ. Διονυσίου οικίας μέχρι
των εκβολών του ποταμοχειμάρου Αγ. Χαραλάμπους. 5) εν τέλει σημειούμεν ότι
αυτή ταύτη η εκκλησία του Αγίου Διονυσίου και η Μονή υπέστησαν υπολογίσιμον
ζημίαν 6) τα θύματα των Γερμανών ήσαν τρεις νεκροί».
Ο αντίκτυπος που είχαν οι συνεχιζόμενοι βομβαρδισμοί στον χειμαζόμενο
πληθυσμό αναφέρονται σε επόμενο δελτίο, Νο 43, της 1ης Σεπτεμβρίου, στο
οποίο οι συνεργάτες της ΣΣΑ επανέρχονται στις καταστροφές του βομβαρδισμού
τη νύκτα στις 30ης Αυγούστου, «ο χθεσινός βομβαρδισμός ήτο και πάλιν άστοχος,
διότι τα ποταμόπλοια είχον αποπλεύσει την 19.30, μάλιστα προξενήσας και πάλιν
ζημίας πολλάς εις το κέντρον της πόλεως καταστρέψας όλως διόλου 35 οικίας
και μίαν εκκλησίαν. Ευτυχώς δεν είχαμε θύματα» για να προσθέσουν σχετικά με
τις συνέπειες των συνεχών και σφοδρών βομβαρδισμών, στη ζωή και τη στάση
των κατοίκων απέναντι στη ΣΣΑ.
«θύματα βέβαια δεν υπάρχουν διότι όλη σχεδόν η πόλις έχει εκκενωθή εκ
του πληθυσμού, ο οποίος τρομοκρατημένος έχει καταφύγει εις τα προάστεια
της πόλεως, διανυκτερεύει εις την ύπαιθρον, πεινών, διότι τίποτε δεν ευρίσκει
ν ́ αγοράσει δια την διατροφήν του και ο οποίος εν αγανακτήσει ευρισκόμενος
καταρράται την εν Ζακύνθω υπάρχουσαν ΑΓΓΛΙΚΗΝ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΝ (sic) περί
της υπάρξεως της οποίας είναι βέβαιος»
και συνεχίζουν στο ίδιο, καταγράφοντας το κλίμα οργής και δυσαρέσκειας,
που απειλεί άμεσα και τους ανθρώπους της ΣΣΑ:
«Δεν θεωρούμεν άσκοπον να αναφέρωμεν ότι λόγοι προνοίας επιβάλλουν να
συστασθή καταλλήλως εις συμμαχικήν αεροπορίαν ότι πας τυχαίος βομβαρδισμός
ενός εκ των περιχώρων της πόλεως θα σημειώσει πάρα πολλά θύματα μεταξύ του

άμαχου πληθυσμού καθότι τούτα είναι κατάμεστα πανικοβλήτου κόσμου διαμένο-
ντος εις τη ύπαιθρον …… τουθ ́ όπερ θα είναι η καλυτέρα προπαγάνδα του εχθρού

εναντίων των συμμάχων. Ως και υμείς αντιλαμβάνεσθαι τούτο κάθε άλλο παρά
συμφέρον είναι δι ́ υμάς τους ιδίους ………… Σκεφθήτε ότι ως έχει διαμορφωθεί ήδη
η κατάστασις εάν ο λαός εγνώριζεν ακριβώς περί των προσώπων της ΣΣΑ ασφαλώς
θα τους ελυνσάρηζεν εκ του αποτελέσματος των τελευταίων βομβαρδισμών…»53

53. ΓΑΚ – Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

255

Μετά την αποτυχημένη απόπειρα παραδόσεως των Γερμανών στις 9 Σεπτεμ-
βρίου η συμμαχική αεροπορία επιτίθεται ξανά με σφοδρότητα. Οι βομβαρδισμοί

συνεχίστηκαν έως και τη επόμενη της αναχώρησης των Γερμανών προσπαθώντας
να τους πλήξουν και κατά το διάπλου προς τη Πάτρα.
«Βομβαρδ. Γερμ. στόχων από βάσιν BARI.Φωτοβολίδες.
«Βομδαρδ. Κρυονερίου. Αλλά οι Γερμανοί στις 03.00 εξεκένωσαν Νήσον με
3 Σλέπια».
Είσοδός μας στη πόλι…………. .Τα 3 σλέπια με τους Γερμανούς εντοπίσθησαν
και εβομβαδ. από βάσιν BARI κοντά εις Οξυές. Τέλος λοιπόν όλων»54.
Οι Γερμανικές δυνάμεις στο νησί ήταν μικρές και αποδυναμωμένες. Η
γερμανική φρουρά δεν διέθετε ανώτατο αξιωματικό, οι περισσότερες μονάδες
της διοικούνταν από υπαξιωματικούς. Οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις ήταν
αμυντικού χαρακτήρα και παρότι το νησί διέθετε αεροδρόμιο, κατασκευασμένο
από τους Ιταλούς το 1942, δεν το χρησιμοποιούσε. Πως εξηγείται αυτή η συχνότητα
και η σφοδρότητα των βομβαρδισμών, οι οποίοι τόσες καταστροφές και δεινά
επισώρευσαν στο ντόπιο πληθυσμό; Ο Δ. Στραβόλεμος, αναφερόμενος στους
επαναλαμβανόμενους νυχτερινούς μιλάει για «νύχτες κολάσεως»! «Την νύκτα
έρχονται αεροπλάνα. Βόμβοι ισχυροί, εν συνδυασμώ με το ζωηρόν φως των
φωτοβολίδων τρομοκρατούν τους πάντες. Επί ώρας τα αεροπλάνα εξερευνούν,

ζητούν τα πλοία αλλά αυτά δεν είναι μέσα στον λιμένα». Και παρακάτω: «αντι-
κειμενικός σκοπός των επιθέσεων είναι η καταστροφή του λιμένος και κύριοι

στόχοι το Θέατρον και το Τελωνείον. Ο πληθυσμός διέρχεται στιγμάς αφαντάστου
αγωνίας. Στερήσεις, πείνα, βομβαρδισμοί, τρόμοι, αϋπνία και διαρκείς απειλαί
ζωής, πλαισιώνουν την τραγικότητα αυτών των ημερών».
55

Δυο απαντήσεις μπορούν βάσιμα να στηριχθούν. Η πρώτη ότι το νησί
βρισκόταν κοντά, σε ακτίνα δράσης από τη αεροπορική βάση του Μπάρι, από
την οποία απογειώνονταν τα αεροσκάφη, και πάνω στους αεροδιαδρόμους της
κίνησής τους για βομβαρδισμούς στόχων στην ηπειρωτική Ελλάδα, οπότε η ρίψη
των βομβών ήταν ευχερής. Η δεύτερη μας οδηγεί στη παρουσία και τη δράση
της ΣΣΑ. Οι πληροφορίες της για προσδιορισμό των οχυρώσεων, με την ακρίβεια
των γεωγραφικών συντεταγμένων επί στρατιωτικού χάρτη, και με υπόδειξη του
χρόνου και του σημείου πλεύσης των εχθρικών πλοίων έκανε αποτελεσματική
τη δράση της RAF. Στο βαθμό που ισχύει η δεύτερη εκδοχή, ασφαλώς αυτό
πιστώνεται στη ΣΣΑ στη Ζάκυνθο.

54. Ημερολόγιον Θεοφίλου Σαρίκα, Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Ζακύνθου, ο. π.
55. Δ. Στραβόλεμος « Η ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ», ο. π. σελ. 412

Διονύσιος Π. Πομόνης

256

5. Σαμποτάζ και δολιοφθορές

Οι δραστηριότητες της ΣΣΑ επικεντρώθηκαν κυρίως στους τομείς των πληρο-
φοριών και στη καθοδήγηση των αεροπορικών επιδρομών. Αν και στους στόχους

της ΣΣΑ ήταν και η διενέργεια σαμποτάζ, και η αφανής εκτέλεση δολιοφθορών στα
κάθε είδους μέσα του εχθρού, ώστε να δεχτεί πλήγματα στις εγκαταστάσεις και
τις οχυρώσεις του και να διαβρωθεί το ηθικό των στρατιωτών του, οι ενέργειες
ήταν ήπιες και περιορισμένης έκτασης.

Για την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτούνται κατάλληλα μέσα και εκπαι-
δευμένο προσωπικό. Τα όποια μέσα διέθετε η ΣΣΑ, έφτασαν με διαδοχικές

αποστολές υποβρυχίων από τη Ιταλία. Υποβρύχια εφοδίαζαν κατά καιρούς τη
ΣΣΑ, παρά τη δυσκολία προσέγγισης και μετέφεραν τα αναγκαία για σαμποτάζ
υλικά (οπλισμός, εκρηκτικά, μηχανισμούς βραδυφλεγούς ενέργειας, χρήματα κ. τ.
λ.). Για την εκπαίδευση των συνεργατών στη χρήση των εκρηκτικών οργανώθηκε
σχολή στην Μονή της Υπεραγάθου όπου εκπαιδεύτηκαν όχι μόνο οι Έλληνες
συνεργάτες αλλά και Ιταλοί! Σε αυτούς ανατέθηκε η εκτέλεση των σαμποτάζ,
μια και αυτοί είχαν πρόσβαση στα οχυρωματικά έργα, στις αποθήκες κ.τ.λ..«Το

έργο των χερσαίων δολιοφθορών ανετέθη σχεδόν αποκλειστικά στους αντι-
φασίστες συνεργάτες μας, τον Ιταλό υπολοχαγό Μέλιο και τον Γερμανό λοχία

Βίρντερνμπερ, που είχαν πρόσβαση στις αμυντικές εγκαταστάσεις.»56 Οι εντολές
και ο σχεδιασμός των σαμποτάζ εντασσόταν στο μεγαλεπήβολο (ανεφάρμοστο;)
σχέδιο του Θ. Σαρίκα, το οποίο συνοψίζεται στη φράση του ημερολογίου του
«Η Ζάκυνθος πρώτη (να ελευθερωθεί)». Αυτό προέβλεπε τη παράδοση της
γερμανικής φρουράς του νησιού και τη απελευθέρωση του νησιού. Τούτο θα
συνέβαινε με τη έλευση Βρετανών καταδρομέων, συνδρομή των δυνάμεων
του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, τη ταυτόχρονη ενεργοποίηση των Ιταλών συνεργατών και τη
εξέγερση των Γερμανών αντιφρονούντων. Αυτοί θα ανατίναζαν πυροβολεία και
αποθήκες και θα εκκαθάριζαν ναρκοθετημένες περιοχές. Ταυτόχρονα οι Γερμανοί
αντιφρονούντες θα εξουδετέρωναν τη Γερμανική διοίκηση συλλαμβάνοντας
τους αξιωματικούς!
Η προλείαση του εδάφους για την αναμενόμενη απόβαση αναφέρεται και
στο δελτίο Νο 29 από τις 29ης Ιουλίου:
«Ως ανέφερεν ημίν ΑΝΤΟΝΙΟ …… θα δημιουργήση το δυνατόν ταχύτερον
τρεις πυρήνας (αντιμιλιταριστικούς – αντιχιτλερικούς) έναν στην πόλιν, δεύτερον
εις Τσιλιβήν και τρίτον εις Αλυκιές. Οι πυρήνες ούτοι θα έχουν την υποχρέωσιν

56. Θ. Μαρίνος ο. π. σελ. 141

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

257
να μας δίδουν εφ’ ενός κάθε είδους χρησίμους πληροφορίας, αφ ́ ετέρου δε εν
περιπτώσει αποβάσεως να προβούν εις πράξεις παρεμποδίσεως των Γερμανικών
κινήσεων με οποιουδήποτε μέσον ή τρόπον ηθέλομεν κρίνη σκόπιμον»
Σε αρκετά από τα πληροφοριακά δελτία, που έλαβε ο αρχηγός της αποστολής

και τα οποία σώζονται στα ΓΑΚ – Ζακύνθου, γίνονται αναφορές για τις δραστη-
ριότητες και τις δυσκολίες στο τομέα των δολιοφθορών, ιδίως στη τοποθέτηση

εκρηκτικών μηχανισμών στα επιταγμένα πλοία που εκτελούσαν τις μεταφορές
Ζάκυνθος – Κυλλήνη. Σε όλα σχεδόν περιλαμβάνονται εκκλήσεις για χορήγηση
περισσότερου υλικού, άδεια για μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης. Γενικά οι αναφορές
μεταφέρουν αιτήματα πλειοδοσίας εκ μέρους των Ιταλών, που εμφανίζονται
υπερβολικά τολμηροί και αποφασισμένοι.
Στο δελτίο Νο 31, στις 3ης Αυγούστου, καταγράφεται έντονα έλλειμμα
κατάλληλων υλικών:
«Αναφέρομεν ότι δι ́ ημάς ήτο εφικτόν τοποθετήσωμεν εντός του κύτους
των δυο Γερμανικών επιτάκτων β/πλόιων των 120 και 90 τόννων, εκρηκτικάς
εγκαιροφλεγείς βόμβας. Πλην όμως στερούμεθα επί του παρόντος….»
Στο δελτίο Νο 37, στις 23ης Αυγούστου, το αίτημα επανέρχεται επιτακτικότερο:

«Παρακαλούμεν αποστείλατε ημίν το δυνατόν ταχύτερον: ποσότητα ευπλά-
στου εκρηκτικής ύλης, ΤΙΜΕ-PENCIL ειδικά δια την εύπλαστον εκκρηκτικήν ύλην

και παν το χρήσιμον δια το σαμποτάζ υλικόν το οποίον να ευρίσκεται εις την
διάθεσιν σας ……. ».
Την επομένη 24η Αυγούστου στο δελτίο Νο 38 ο Ιταλός ανθυπολοχαγός
Μέλιο (ML) γίνεται αναλυτικότερος!
«Αναφερόμενος εις διάφορα άλλα σαμποτάζ μελλοντικά ML μας εζήτησεν να
του δείξωμεν τα εις διάθεσίν μας υπάρχοντα μέσα και εκκρηκτικάς ύλας δια να
δυνηθή να κάμη ένα κατάλογον των απαιτουμένων δια τα σαμποτάζ και λοιπάς εν
καιρώ ανατινάξεις αποθηκών, πυρομαχικών, θέσεων, πυροβολείων κ. α. [……….]
Επίσης ανέφερεν ότι είναι ανάγκη να τον εφοδιάσωμεν, δια τους υπ ́ αυτόν άνδρας,
με μερικά πιστόλια και σφαίρας, ……. δια να τα χρησιμοποιήσουν εν καιρώ και
κατόπιν εντολής μας, εναντίον των Γερμανών αξιωματικών ή υπαξιωματικών
κατά την ώραν της συμμαχικής αποβάσεως».
Ο κατάλογος δεν αργεί να συνταχθεί και να προωθηθεί στον αρχηγό της
ΣΣΑ. Στο δελτίο Νο 39 της 29ης Αυγούστου υποβάλλεται λεπτομερής πίνακας
των απαιτουμένων υλικών:
«ML μας υπέβαλλεν και δεύτερον πίνακα εμφαίνοντα την δια σαμποτάζ
ξηράς και ανατινάξεις απαιτούμενην ποσότητα υλικού. Ο τελευταίος ούτος έχει
ως κάτωθι:

Διονύσιος Π. Πομόνης

258
Α. 35 βόμβας μαγνητικάς μικράς προοριζόμενας δι ́ ανατινάξεις και
καταστροφήν των πυροβόλων Βολιμών, Βασιλικού, και των Ι, ΙΙ, ΙΙΙ BATTERIA
πυροβολικού, δια την αποθήκην ναρκών Μπαγδατόπουλου και την αποθήκην
πυρομαχικών Κοριανίτη.
Β. 2 βόμβας εμπρηστικάς δια την αποθήκην πυρομαχικών Μπαγδατοπούλου
Γ. 12 φυσίγγια πάστας κιτρίνης και 12 εκρηκτικής πάστας πικραμύγδαλου
Δ . Καψύλλια δυναμίτιδος και φυτίλια».
Η εισήγηση των συντακτών του δελτίου είναι ευνοϊκή, ως προς τη χορήγηση
οπλισμού και υλικών στους Ιταλούς.
«Αναφορικώς με τα περίστροφα ή πιστόλια νομίζομεν ότι είναι απαραίτητα δια
τους Ιταλούς, διότι διεβλέψαμεν εκ των λεγομένων των αρκετήν καλήν (!) διάθεσιν
ενεργείας των εναντίον των Γερμανών Αξιωματικών και υπαξιωματικών, οίτινες
δεν θα είχον την πρόθεσιν να παραδοθώσιν άνευ αντιστάσεως εν περιπτώσει
συμμαχικής δράσεως».

Ωστόσο η ΣΣΑ είναι συγκρατημένη και διστακτική στην ικανοποίηση χορή-
γησης οπλισμού και υλικών στους Ιταλούς, παρότι οι προτεινόμενες ενέργειες

εξυπηρετούν τα σχέδιά της. Είναι φειδωλή και διστακτική στα Ιταλικά αιτήματα για
έγκριση έντονων και επικίνδυνων ενεργειών. Μια απάντηση για αυτό περιέχεται
στο δελτίο Νο 39:

«νομίζομεν ότι δεν δυνάμεθα να αδιαφορήσωμεν δια την εκ του αποτελέ-
σματος σαμποτάζ – ιδίως όταν αυτή συντελεσθή εν πλώ του σκάφους – βεβαίαν

απώλειαν του εκ πέντε, δι ́ έκαστον β/πλοιον πληρώματος Ελλήνων ναυτικών
Ζακυνθίων, οι οποίοι μετά προσοχής εξητάσαμεν τυγχάνουν άπαντες προστάται
πολυμελών οικογενειών».
Από τη μελέτη των δελτίων που διαθέτουμε προκύπτει μια πλειοδοσία των
Ιταλών συνεργατών, μια υπερπροθυμία στην εκτέλεση δολιοφθορών, παρά το
παράτολμο και επικίνδυνο αυτών των ενεργειών. Ζητούν συνεχώς έγκριση για
παράτολμες ενέργειες που θα θέσουν σε κίνδυνο αυτούς και το ντόπιο πληθυσμό.
Ας σημειωθεί ότι βρίσκονται στην υπηρεσία της γερμανικής φρουράς, αλλά είναι
άοπλοι, έχουν δυνατότητα εισόδου στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, σιτίζονται
από αυτούς κ.α. Ακόμα και παρά τα προβλήματα που αναφέρθηκαν στο φρόνημα
και τη πειθαρχία του γερμανικού στρατού έχουν δείγμα γραφής του. Στις αρχές
Αυγούστου, λίγες μόνο ημέρες πριν τη αναχώρηση, δυο ζακυνθινοί κρεμάστηκαν
από το μπαλκόνι της οικίας Κοντονή στο Πλατύφορο, πάνω από το κουρείο
του Ιωαν. Πατρίκιου και έμειναν εκεί για ώρες προς παραδειγματισμό!57 Ας μη

57. Οι απαγχονισμένοι είναι οι Ανδρέας Παν. Σούρμπης και Ιωάννης Διον. Κουρούμαλος

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

259
ξεχνάμε ότι είναι μέλη της δύναμης όπου ένα χρόνο πριν εκουσίως ή ακουσίως
ορκιστήκαν στη πλατεία Σολωμού πίστη και αφοσίωση στον Χίτλερ! Που οφείλεται
αυτή η πλειοδοσία; Να αποδοθεί στην ανάπτυξη αντιναζιστικών αισθημάτων,
ή μήπως διαβλέποντας το τέλος του πολέμου διακατέχονται από την αγωνία
της επιβίωσης και τη επιδίωξη σωτηρίας και μεταφοράς στη πατρίδα, από τις
συμμαχικές δυνάμεις;
Στο Δελτίο Νο 31 στις 3ης Αυγούστου, έχουμε μια απάντηση, όπου αναφέρεται
και το «Ιταλικόν Ζήτημα». Αποκαλύπτει ότι οι Ιταλοί απέστειλαν 3 επιστολές στη
ΣΣΑ διαπραγματευόμενοι την τύχη τους.
«Παρακαλούμεν διασαφηνίστε το δυνατόν ταχύτερον την σημασίαν της
Λέξεως UNIT αναγραφομένης εις τας επί του Ιταλικού Ζητήματος οδηγίας σας εις την
Αγγλικήν. Σημαίνει αύτη μόνον τους τρεις μετά των οποίων συναντώμεθα ή και τους
άλλους υπολοίπους οίτινες θα βοηθήσουν ενεργώς εις ενδεχόμενην απόβασιν;».

6. H γερμανική αποχώρηση και η εσωτερική κατάσταση
   Η γερμανική αποχώρηση από το νησί είχε προγραμματιστεί από τις αρχές
   του καλοκαιριού, αλλά οι λεπτομερείς διαδικασίες γίνονται γνωστές στη ΣΣΑ με
   δελτία το Αύγουστο. Προηγήθηκε σύμπηξη των γερμανικών δυνάμεων, διάλυση
   των πολυβολείων, αφαίρεση όσων υλικών και πολεμοφοδίων ήταν δυνατόν

να μεταφερθούν και καταστροφή των εγκαταστάσεων. Η σύμπηξη και η από-
συρση άρχισε από τα μακρινότερα σημεία του νησιού πχ. Βολίμες. Τα τμήματα

στρατωνίζονται στη πόλη και διεκπεραιώνονται στη Πελοπόννησο σταδιακά
με γερμανικά και επίτακτα ελληνικά πλοία κάτω από συνεχείς συμμαχικούς
βομβαρδισμούς. Στις 30 Αυγούστου ο Α (Αριστείδης) λαμβάνει ένα χειρόγραφο
δελτίο, που συνετάχθητε όχι από τους γνωστούς μας συνεργάτες του αλλά από
ένα φιλικό προς αυτόν ζεύγος, το οποίο, υπογράφουν ως «ο φίλος σας – η φίλη
σας». Εκεί τον πληροφορούν:

« Αγαπητέ φίλε ….. τα της αποχωρήσεως είναι συνεχώς μεταβλητά. Το φρου-
ραρχείον αφού έκαψε τα αρχεία του παρέδωσε στην πρώην φρουρά Καλαμακίου

η οποία θα φύγει τελευταία όπως φαίνεται …… Πάντως ένα είναι το γεγονός:
γίνεται σύμπυξις και προσπαθούν να μην το φανερώσουν ακόμη για τον φόβο
των ανταρτών».
Η αποχώρηση από την ύπαιθρο γίνεται με συμπλοκές με τις δυνάμεις του
ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, στα χωριά Αγ. Δημήτριο, Γαϊτάνι κ. α., οι οποίες καταλαμβάνοντας
το χώρο της υπαίθρου, προωθούνται περιορίζοντας τους Γερμανούς στη Χώρα.
Η σημαντικότερη σύγκρουση έγινε για τον έλεγχο της αποθήκης οπλισμού στο
Γαϊτάνι, στη θέση «Θεοδωρίτση». Σε αυτή έλαβαν μέρος και αντάρτες του ΕΔΕΣ. Η

Διονύσιος Π. Πομόνης

260
γερμανική αντίδραση υπήρξε η αποστολή αποσπασμάτων στα χωριά, που κάνουν
συλλήψεις, εκτελέσεις και προκαλούν καταστροφές. Στο χωριό Γαλάρο58 ισχυρή
δύναμη, η οποία μεταφέρθηκε με αυτοκίνητα, έκαψε πολλά σπίτια, ενώ στο
Καταστάρι ανατινάχτηκαν με δυναμίτιδα σπίτια και η εκκλησία του προφήτη Ηλία.
Σε συνέντευξη που παραχώρησε στον συνταγματάρχη Ιωάννη Γιαννόπουλο,
της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ) ο Θ. Σαρίκας το Δεκέμβριο του 1961,
ανάφερε ότι υπήρξε σφοδρή σύγκρουση στο Κερί μεταξύ των Γερμανικών
δυνάμεων και της δύναμης της αποστολής (;) για τον έλεγχο του γερμανικού
παρατηρητηρίου και κυρίως των εγκαταστάσεων ραδιογωνιόμετρου, η οποία
άφησε ένα Γερμανό στρατιώτη νεκρό και 5 τραυματίες. Το γεγονός δεν έχει
διασταυρωθεί από άλλη πηγή.59 Δημιουργούνται ερωτηματικά, ποιά δύναμη
επιτέθηκε στο γερμανικό φυλάκιο; Η ΣΣΑ δεν είχε στρατιωτικές δυνάμεις παρά
ελάχιστους σε έμμισθη υπηρεσία. Η μόνη οργανωμένη ένοπλη δύναμη της
εποχής, το ΕΑΜ – ΕΛΑΣ πουθενά δεν τόλμησε να αντιπαραταχτεί ευθέως με τη
γερμανική φρουρά. Περιορίστηκε σε αψιμαχίες εκ του μακρόθεν.
Πληροφορίες για τις προθέσεις του γερμανού διοικητή Luth στη αντιμετώπιση
της εσωτερικής κατάστασης έχουμε από τη 15η Αυγούστου σε χειρόγραφο το
δελτίο προς το Α:
«Ο διοικητής Luth είπε σχετικά με την εσωτερικήν κατάστασιν: Εφ ́ όσο
είμαστε εμείς εδώ δεν επιτρέπουμε να πιανόσαστε. Έχουμε την δύναμη όλη και
οι στρατιώτες μας θα ξεμουδιάσουν. Αν συμβεί τέτοιο άλλη φορά θα στήσω τις
πυροβολαρχίες μου και θα καταστρέψω τα χωριά».
Στις 2 Σεπτεμβρίου οι απειλές του πραγματοποιήθηκαν. Σε αντίποινα για το
φόνο δυο Γερμανών από τους αντάρτες, κανονιοβολείται η Λιθακιά αφήνοντας
τραυματίες, νεκρό τον Ιωάννη Μποζίκη και καταστροφές σπιτιών, ενώ ο εργάτης
Παναγιώτης Γούλιαρης θα εκτελεστεί στη θέση «Αγ. Σώστης». Στο ίδιο χωριό
στις 9 Σεπτεμβρίου σε εξόρμηση γερμανικού τμήματος θα συλληφθούν δεκάδες,
θα μεταφερθούν αιχμάλωτοι στη πόλη πεζοί, οι οποίοι ευτυχώς μετά από
παρεμβάσεις θα ελευθερωθούν .

58. « …… απεκαλύφθη το κέντρον του ΕΑΜ ως και η αποθήκη πυρομαχικών αυτών. Ήδη κατόπιν τούτου οι
    Γερμανοί πρόκειται αύριον (1-9) χαραυγήν να διενεργήσουν επίθεσιν κατά Γαλάρου – Φαγιά στρεφομένων
    κυρίως κατά των ΕΑΜΙΤΩΝ. Ως διαγράφεται η κατάστασις προμηνύεται ότι θα ρεύση αίμα πολύ» Δελτίο ΣΣΑ
    Νο 43, 31 Αυγούστου 1944
59. «Κατά την επίθεσιν του Κερίου, συνοικισμός, ένθα Φρουρά Γερμανική, φυλάττουσα μονίμους εγκαταστάσεις
    ραδιογωνιομέτρου, προβολέων και παρατηρητηρίου, κατά πληροφορίας, είχον οι Γερμανοί 4 τραυματίας, εξ
    ων ο εις ελέχθη ότι υπέκυψεν εις τα τραύματά του. Εις τας επιχειρήσεις της πόλεως Ζακύνθου, αι απώλειαι των
    Γερμανών δεν εξηκριβώθησαν, διότι ούτοι εξεκένωσαν συχρόνως την νήσον». Θεόφιλος Σαρίκας, συνέντευξη
    στη ΔΙΣ, 9 Δεκεμβρίου 1961, ιστοσελίδα

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

261
Οι εξορμήσεις των γερμανικών αποσπασμάτων συνεχίστηκαν: Στο δελτίο Νο
41 της 31ης Αυγούστου αναφέρεται στα αποτελέσματα των εξορμήσεων στον
ορεινό όγκο του νησιού, που άφησαν νεκρούς.
«προ 3 ημερών εσημιώθη Γερμανική εξόρμησις εις Κοιλιωμένο60 η οποία
είμεθα βέβαιοι ότι θα ήτο εν γνώσει σας, από την πρώτην στιγμήν. Αλλά και εις
Εξωχώραν61 πληροφορούμεθα ότι εσημειώθη επεισόδιον με αποτέλεσμα τον
φόνο δύο ατόμων και την σύλληψη άλλων υπό των Γερμανών».

Η κορύφωση γερμανικών αντιδράσεων υπήρξε η εκτέλεση στις 3 Σεπτεμ-
βρίου δια απαγχονισμού στη πλατεία Αγ. Μάρκου των Ανδρέα Σούρμπη και

Ιωάννη Κουρούμαλου.
«Οι Γερμανοί τοποθέτησαν επί των αιωρουμένων πτωμάτων δύο πινακίδας
με την φράσιν: «εφόνευσαν Έλληνας πατριώτας»62 Το θέαμα είναι τραγικόν και
αποτρόπαιον». Η Ζάκυνθος είχε να αντικρίσει παρόμοια εικόνα από την εποχή
της Αγγλοκρατίας!
Οι προθέσεις των Γερμανών να προβούν με τη αποχώρησή τους σε μεγάλης
έκτασης ανατινάξεις των εγκαταστάσεων τους, των αποθηκών καυσίμων και
πυρομαχικών, αλλά και κοινωφελών εγκαταστάσεων όπως το λιμάνι, αναφέρονται
αναλυτικά στο δελτίο Νο 41 της 1ης Σεπτεμβρίου. Ανατινάξεις που εγκυμονούσαν
μεγάλο κίνδυνο για τη πόλη.
«ΜL μας πληροφορεί ότι η τελευταία διαταγήν προς τους εδώ Γερμανούς
είναι να εγκαταλείψουν άπαντες την νήσον εκτός της 27 Compania του Fischer
(Καλαμακίου), ενός μικρού τμήματος του μηχανικού ναυτικού (Ομάς τμήματος
Bruck) και της Ιταλικής εν Ζακύνθω μονάδος. Ούτοι θα παραμείνουν εν Ζάκυνθω
μέχρι την τελευταία στιγμή οπότε το τμήμα του μηχανικού του Γερμανικού ναυτικού
θα προβεί εις ανατινάξεις.

1. Των πυροβόλων 155 m/m Βολιμών – Βασιλικού και τα οποία λόγο μεγέ-
   θους αυτών κρίνουν ότι δεν θα είναι δυνατόν να τα συναποκομίσουν. [Εικόνα 9]
2. Των πυρομαχικών και λοιπών εγκαταστάσεων των ιδίων ως άνω θέσεων
3. Του λιμενοβραχίονος και δη από της πλατείας του μόλου-συμπεριλαμβα-
   νομένης μέχρι του τέλους αυτής. Εις το σημείον τούτο έχουν ανοίξει 11 μεγάλα
4. Στον Κοιλιωμένο εκτέλεσαν το Μπάμπη Βυθούλκα ή Καρδαρά και το Κορφιάτη Κορφιάτη ή Πετρέο.
5. Στην Εξωχώρα: «Μια περίπολος, έστησε ένα πολυβόλο στο μύλο του χωριού (κορυφή με θέα προς τη
   θάλασσα) και με τα κιάλια κοίταζαν και έριχναν σε ότι κινείτο κατά αυτούς ύποπτα. Σκότωσαν δύο, τον
   παππού μου, Διονύσιο Μαρίνο του Παναγιώτη ή Βέζο, πατέρα 5 ανήλικων παιδιών και το Χαράλαμπο Ξένο ή
   Ντάκλα». Είχαν συλλάβει προς εκτέλεση και τον Διονύσιο Ξένο – Παλλαδινό, που το έβαλε στα πόδια ενώ τον
   χτυπούσε το μυδράλιο και σώθηκε. Μαρτυρία του Γεωργίου Ξένου, εγγονού του Διον. Μαρίνου
6. Διονύσιος Στραβόλεμος, ο.π. σελ. 404

Διονύσιος Π. Πομόνης

262
ορύγματα εις τα οποία προτίθενται να τοποθετήσουν εκρηκτικάς ύλας και να
ανατινάξουν δι ́ ηλεκτροφόρων συρμάτων.

4. Της αποθήκης Μπογδανόπουλου επί της οδού Λιθακιάς πλησίον της
   πόλεως και εις την οποίαν έχουν αποθηκεύσει ήδη – ως γνωστόν υμίν – νάρκας
   και υγράς καυσίμους ύλας63.
5. Της αποθήκης πυρομαχικών Κοριανίτη. Υπό ΜL υφίσταται η προσοχή
   δια την όσον το δυνατόν αποφυγήν των ανατινάξεων της τελευταίας στιγμής.
   Ιδιαιτέρως όμως της τελευταίας αυτής αποθήκης ήτις λόγω της από της πόλεως
   μικρής αποστάσεως αυτής, αλλά και της μεγάλης ποσότητος πυρομαχικών θα
   προκαλέσει αληθώς καταστροφήν εις την πόλιν και πολλά θύματα ίσως, πράγμα
   δια το οποίον οι Γερμανοί ουδόλως ενδιαφέρονται ως του εδήλωσαν εν αρχική
   μετ ́ αυτού συζητήσει».
   Η παρουσία της ΣΣΑ στο νησί ήταν πλέον πολύ γνωστή, αλλά και η ίδια για
   τους δικούς της λόγους φροντίζει να κάνει αισθητή τη παρουσία της. Οι συνεργάτες
   της ανησυχούν για την ασφάλειά της και ιδιαιτέρως του Αριστείδη, παρότι ο
   ίδιος εμφανίζεται επιδεικτικά και απροκάλυπτα! Στις 30 Αυγούστου λαμβάνει
   επιστολή64, υπογραφόμενη με το «ο φίλος σας» στην οποία του μεταφέρονται οι
   διαδόσεις και οι φήμες για την παρουσία της αποστολής και Άγγλων – Κυπριών
   αξιωματικών στο νησί και εφιστάται η προσοχή του για τη προστασία του. Οι
   φήμες μιλούν για εκκλησιασμό του Αριστείδη στον Κοιλιωμένο και για προσκύνημα
   του ιδίου στον Άγιο, στη Χώρα.
   «τώρα τελευταίως κινείστε σχεδόν φανερά»! Μάλιστα οι φήμες (;) έφεραν
   εκεί τον συνεργάτη του κλιμακίου της Γκεστάπο Δελακοβία65 «αλλά αυτήν την

διάδοσιν την άκουσα και στο Βανάτο, με την προσθήκη ότι κάποιος άλλος (εννο-

63. Η ανατίναξη αυτής της αποθήκης καύσιμων δεν είχε πραγματοποιηθεί από εσφαλμένη λειτουργία του

ωρολογιακού μηχανισμού, έως τη ώρα της επιβίβασης και των τελευταίων Γερμανών στα πλοία. Γι ́ αυτό
διατάχτηκαν τρεις αξιωματικοί του μηχανικού οι οποίοι επέβλεπαν τις ανατινάξεις, να μεταβούν επιτοπίως
και να επαναπρογραμματίσουν τον ωρολογιακό μηχανισμό. Τόση υπήρξε η σπουδή και η φροντίδα για τη
καταστροφή των πολύτιμων καυσίμων, αδιαφορώντας για τις συνέπειες στη γειτονική πόλη, ώστε έσπευσαν
επιτάσσοντας το αυτοκίνητο του Νομιάτρου Αναστ. Μαρίνου, που βρέθηκε μπροστά τους. Πλησιάζοντας τις
αποθήκες ο ωρολογιακός μηχανισμός λειτούργησε, η τρομερή έκρηξη που ακολούθησε συγκλόνισε τη πόλη
και συμπαρέσυρε στο θάνατο και τους τρεις αξιωματικούς.

64. ΓΑΚ – Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ
65. Στη συνεδρίαση της 19ης Οκτωβρίου 1946 το Ειδικό Δικαστήριο Κυρώσεων Πάτρας (δικαστήριο
    δωσιλόγων) επιβάλλει την ποινή του θανάτου στον Αλέξανδρο Δελακοβία, για συνεργασία με τους κατακτητές.
    Μάρτυρας κατηγορίας επιβεβαιώνει τη δράση του στη Ζάκυνθο, καταθέτοντας ότι: «Εις την Ζάκυνθον έλαβε
    μέρος εις Γερμανικόν μπλόκο εις ον συνελήφθησαν 200 άτομα». Ο αναφερόμενος στα δελτία «Γερμανοέλλην
    γκεσταμπίτης» ή αλλιώς «ο Μιχάλης και οι άνθρωποι του είναι η ατιμία προσωποποιημένη», κατονομάζεται
    ως Μιχάλης Δελακοβίας. Πιθανόν να πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο με τον καταδικασθέντα.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

263
ούσε εσάς) επήγε μια ημέρα να προσκυνήση …… επήγε εκεί ο Γερμανοέλλην
γκεσταμπίτης Μιχάλης …… αλλά δεν βρήκε κανένα στην εκκλησία. ………. αυτός
ο Μιχάλης και οι άνθρωποι του είναι η ατιμία προσωποποιημένη».
Στις 31 Αυγούστου οι συνεργάτες του επανέρχονται για να του επιστήσουν τη
προσοχή για τον κίνδυνο που διατρέχει κυκλοφορώντας απροκάλυπτα με τη στολή
Άγγλου αξιωματικού, αλλά και για του μεταφέρουν το κλίμα που έχει δημιουργηθεί
εναντίον της ΣΣΑ στο ντόπιο πληθυσμό. Η δράση της θεωρείται υπεύθυνη για τα
αντίποινα των Γερμανών, για τους καταστροφικούς βομβαρδισμούς, οι οποίοι
εκτός από τα θύματα και τις καταστροφές της πόλης, εμποδίζουν τη κίνηση των
καϊκιών και τη άφιξη των πολύτιμων τροφίμων του Ερυθρού Σταυρού.
«Επιτρέψατε μας και πάλιν να σας συστήσωμεν άκραν προφύλαξιν, διότι και η
μια και η άλλη παράταξις ξέρει τα πάντα περί συμμαχικής αποστολής. Φυλαχθείτε
όσον δύνασθε διότι οι διαδόσεις οργιάζουν. Ήδη εις Πηγαδάκια διαδίδεται μετά
βεβαιότητος ότι συχνότατα εις οικία Δ66 έρχεται Άγγλος Αξιωματικός. Προ ημερών
πάλιν ολόκληρος ο πληθυσμός του Κατασταρίου ήτο ανάστατος και επρόκειτο
να κάμουν διαδήλωσιν εις το σπίτι του Παναγιώτη67 με ιδέαν ότι εκεί ήτο Άγγλος
Αξιωματικός, τον οποίον ως μας διαβεβαιώνουν χωρικοί είδον μεταβαίνοντα εκεί
εν στολή και φέροντα και ξίφος. Προσοχή διότι κινδυνεύομεν εν τη πραγματικότητι
και κινδυνεύομεν την τελευταίαν στιγμήν».
Πιστεύω ότι τα παραπάνω δεν ήταν καθόλου φήμες αλλά σκόπιμες κινήσεις
του αρχηγού της αποστολής για να μεγεθύνει τη παρουσία του και να παρουσιάσει
πολλαπλάσια τη δύναμη του. Αυτό εντασσόταν στο μεγαλεπήβολο σχέδιό, που
από καιρό προετοίμαζε, να ζητήσει τη παράδοση της γερμανικής φρουράς. Το πολύ
ενδιαφέρον είναι η ανοχή της γερμανικής διοίκησης στις κινήσεις του αρχηγού
της ΣΣΑ..Καμία ενέργεια προσβολής της ΣΣΑ δεν έχει καταγραφεί. Φαίνεται οτι
και η γερμανική πλευρά είχε προχωρήσει στο κλίμα συνδιαλλαγής και παράδοσης
της, όπως δείχνουν τα γεγονότα που ακολούθησαν.
Στα ευρισκόμενα έγγραφα της ΣΣΑ στα ΓΑΚ-Ζακύνθου και αναρτημένο στο
μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Κατοχής Ζακύνθου (χειρόγραφη αντιγραφή)
[Εικόνα 10] υπάρχει ένα τρισέλιδο ημερολόγιο του Θ. Σαρίκα στο οποίο καταγράφει
τηλεγραφικά, ώρα τη ώρα, τις εξελίξεις της πλέον κρίσιμης εβδομάδας εκείνης
της περιόδου, από τη 3η έως την 11η Σεπτεμβρίου, ημέρα της γερμανικής
αποχώρησης. Το απόσπασμα αυτό του ημερολογίου έχει προμετωπίδα το «Τ.Σ.
ΣΥΜΜΑΧΙΚΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ – Νήσος Ζάκυνθος» είναι δακτυλογραφημένο

66. Πρόκειται για τη εξοχική κατοικία της οικογένειας Δ. Καρατζά στα Πηγαδάκια
67. Πρόκειται για τον Παναγιώτη Βούτο, συνεργάτη της ΣΣΑ

Διονύσιος Π. Πομόνης

264
και χαρτοσημασμένο, γεγονός που σημαίνει ότι έχει υποστεί επεξεργασία και ότι
απευθύνεται σε κάποια δημόσια αρχή. Παρά τη εξαιρετικά συνοπτική καταγραφή
των γεγονότων, μεταφέρει τη «θερμότητα» της κρίσιμης περιόδου. Εξιστορούνται
τα γεγονότα έως τη στιγμή της απελευθέρωσης, η οποία χαιρετίζεται ως: «Τι
κόσμος στην πόλι. Δρόμους, μπαλκόνια. Καμπάνες, φωνές, σημαίες, αγκαλιές.
Μέγα Πανηγύρι»! [Εικόνα 11]
Στις σημειώσεις ημερολογίου παρουσιάζεται η αγωνία του Θ. Σαρίκα έως
ότου αποσπάσει τη έγκριση του Καΐρου να διαπραγματευτεί τη παράδοση της
γερμανικής φρουράς. «Ακόμα έγκρισις από Cairo. Χάνεται πολύτιμος χρόνος.
Κάτι να γίνη. Πρέπει Ζάκυνθος πρώτη (να απελευθερωθεί)68» σημειώνει στις 5
Σεπτεμβρίου. Μόλις στις 7 Σεπτεμβρίου εξασφαλίζει την πολυπόθητη έγκριση
και κατέρχεται στη Χώρα ανεμίζοντας την ελληνική και τη αγγλική σημαία, με
τη συνοδεία της ηγεσίας του ΕΑΜ, μελών της ΕΠΟΝ και ανταρτών του ΕΛΑΣ,
όπως είναι γνωστό από άλλες πηγές, τους οποίους όμως δεν αναφέρει κατ ́
όνομα, παρά ως «800 κάτοικοι από χωριά με δίκαννα, μαχαίρια, κλαδευτήρια
και ξύλα πέτρες» [5 Σεπτεμβρίου].Στη συνέντευξή που προαναφέρθηκε στη ΔΙΣ
το Δεκέμβριο 1961, μιλάει για οπλισμένους κατοίκους αορίστως «…. Όλαι αι
διαθέσιμοι δυνάμεις οπλισμένων κατοίκων της νήσου»!69
Εγκαταστάθηκε στο μέγαρο της Εθνικής Τράπεζας, έτοιμος να υπογράψει
τους όρους της παράδοσης! Στην πρώτη συνάντηση που είχαν οι υπαρχηγοί
της αποστολής Δ. Καρατζάς και Ν. Λάτας με τον γερμανό διοικητή, ταγματάρχη
Krussard, οι Γερμανοί φάνηκαν πρόθυμοι να συζητήσουν τη παράδοση τους.
Μια σύγχυση επικρατεί για τους λόγους υπαναχώρησης των Γερμανών και
διάφορες εικασίες έχουν διατυπωθεί70.Για τη περίφημη αυτή διαπραγμάτευση,
τη μοναδική επαφή της ΣΣΑ με τους Γερμανούς, τη σύλληψη του σχεδίου, την
αρχική αποδοχή και την υπαναχώρηση τους την επομένη [«Άρνησης Γερμανών,
προτιμούν πόλεμον μέχρι θανάτου»] έχουν γραφεί πολλά. Πολλοί διεκδικούν
πρωταγωνιστικό ρόλο. Τη πρωτοβουλία αυτής της κίνησης διεκδικεί και το
ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, υποστηρίζοντας δικιά του εκδοχή για την έκβαση των γεγονότων.
Ο ευρισκόμενος στη Κεφαλονιά αρχηγός της ΣΣΑ Θ. Μαρίνος επικρίνει τον

68. ΓΑΚ – Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ, Ημερολόγιον Θεοφίλου Σαρίκα
69. «Αι διαθέσιμοι δυνάμεις οπλισμένων κατοίκων», δεν είναι άλλες από τις δυνάμεις του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, που
    τον συνόδευσαν και κατά τη είσοδό του στη πόλη. Αλλά ούτε ο τόπος (η συνέντευξη δίνεται στο Κατάστημα
    της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού του ΓΕΣ), ούτε ο χρόνος (1961) επιτρέπουν τέτοιες αναφορές.
70. «Αμφότεροι οι όροι των Γερμανών απερρίφθησαν. Κατά το δεύτερον Στάδιον απεφασίσθη δυναμικωτέρα
    προσπάθεια. Όλαι αι διαθέσιμοι δυνάμεις οπλισμένων κατοίκων της νήσου, έλαβον θέσεις γύρωθεν της
    πόλεως εντός της οποίας είχον συγκεντρωθή οι Γερμανοί ». Θεόφιλος Σαρίκας, συνέντευξη στη ΔΙΣ, ο. π.

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

265
Θ. Σαρίκα, τον κατηγορεί ότι: «Η περιπέτεια στην οποία έβαλε ο Σαρίκας την
αποστολή εξέθεσε ανυπολόγιστα το κύρος της στα μάτια των Γερμανών αλλά
και των πολιτών. Έδειξε προχειρότητα, έλλειψη σεβασμού προς τον αντίπαλο και
υπεροψία έναντι του Γερμανού διοικητού»71, παρότι παρόμοια διαπραγμάτευση
με τη συμμετοχή του διεξήχθη και στη Κεφαλονιά με τα ίδια αποτελέσματα!
Παρά τα πολλά που έχουν γραφεί, δυστυχώς δεν έχουμε καμιά μαρτυρία για
το θέμα από τα πρόσωπα που ενεπλάκησαν άμεσα στη διαπραγμάτευση. Δεν
έχουν εντοπιστεί αρχεία, ούτε των απευθείας διαπραγματευτών Δ. Καρατζά
και Ν. Λάττα, ούτε των εμπλεκομένων, του Μητροπολίτη Χρυσόστομου και του
παριστάμενου ως διερμηνέα, γνώριμου του φρουράρχου Μπέρενς, Ευάγγελου
Αγγελόπουλου. Επίσης δεν έχουν ερευνηθεί τα γερμανικά αρχεία. [ Εικόνα 12]
Καμιά πίεση δεν ασκήθηκε στο γερμανικό στρατό από τη ξηρά και τη θάλασσα
και αυτό του επέτρεψε τη σταδιακή αποχώρηση, με γερμανικά αλλά και ελληνικά

επιταγμένα πλοία. Αυτό του έδωσε την ευχέρεια να ανατινάξει και να καταστρέ-
ψει όσο πολεμικό υλικό και εφοδιασμό δεν μπορούσε να μεταφέρει. Μόνο οι

αεροπορικές επιθέσεις δημιούργησαν δυσχέρειες και θύματα. Η αποχώρηση
των Γερμανών ολοκληρώθηκε το μεσημέρι στις 12 Σεπτεμβρίου εγκαταλείποντας
στη τύχη τους «300 περίπου Ιταλούς με τους αξιωματικούς τους, τους οποίους
χρησιμοποιούσαν άοπλους, ως βοηθητικό προσωπικό, 13 Γερμανούς αιχμαλώτους
του ΕΛΑΣ και 75 περίπου λιποτάκτες αμφοτέρων των εθνικοτήτων». Μαζί τους
αποχωρεί και το απόσπασμα των ευζώνων των Ταγμάτων Ασφαλείας, που
είχε έλθει στο νησί από τον Πύργο της Ηλείας72.Παρότι «παρεδόθη δε η νήσος
διά πρωτοκόλλου»73[από τους Ιταλούς τη 9 Σεπτεμβρίου 1944] η γερμανική
αποχώρηση ολοκληρώθηκε σύμφωνα με το προγραμματισμό της χωρίς να
προηγηθεί κάποια διαδικασία παράδοσης της διοίκησης του νησιού προς τις
εγκατεστημένες πλέον Ελληνικές αρχές (Νομάρχη, Δήμαρχο κ.τ.λ.), με τους
οποίους είχαν προηγουμένως διοικητική συνεργασία. Αντιθέτως επέδειξαν
πλήρη αδιαφορία αφήνοντας τις αποθήκες τροφίμων και υγειονομικού υλικού74

71. Θ. Μαρίνος, ο.π. σελ. 251
72. « Οι Τσολιάδες που, από τινών ημερών έχουν αναλάβει την φρούρησιν των Φυλακών, ανοίγουν τας
    θύρας και απολύουν όλους τους κρατούμενους, ήτοι 7 καταδίκους, 17 υποδίκους και 18 που είχον φυλακισθή
    υπό των Γερμανικών Αρχών. Μετά την πράξιν των αυτήν αναγκάζουν τον πλοίαρχον ενός βενζινοπλοίου και
    αναχωρούν οι πλείστοι δια Πελοπόννησον. Φεύγουν και αφήνουν πίσω τους ζωντανά τα ίχνη της οξύτητος
    του διχασμού, που την ενίσχυσεν η εις την Ζάκυνθον άφιξις των» θα σχολιάσει ο Διον. Στραβόλεμος ο. π.
    σελ. 429
73. ΛΕΩΝΙΔΑΣ Χ. ΖΩΗΣ, «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ», ΑΘΗΝΑΙ 1955, σελ. 284
74. «Τα εν γένει Ευρωπαϊκά, Ιταλικά ως επί το πλείστον, φαρμακευτικά είδη ήσαν απειράριθμα. Θα ήτο
    δυνατόν να εξασφαλίση το Νοσοκομείον του Οργανισμού Δημοσίας Αντιλήψεως Ζακύνθου, για πολλά χρόνια,

Διονύσιος Π. Πομόνης

266
να λεηλατηθούν από τον πεινασμένο και εξαθλιωμένο ζακυνθινό λαό που
άφησαν πίσω τους.
Μετά την αποχώρηση των Γερμανών η πόλη της Ζακύνθου, όπως και η
ύπαιθρος περιήλθε στην κυριαρχία του ΕΑΜ. Την ίδια ημέρα η συμμαχική
αποστολή [ΣΣΑ], η οποία είχε έδρα από τις 23 Απριλίου τη Μονή της Υπεραγάθου,
στον Αγ. Λέοντα, μεταφέρθηκε στη πόλη, εγκαταστάθηκε αρχικά στο μέγαρο της
Εθνικής Τράπεζας και κατόπιν στην Αγγλικανική Τεκτονική Στοά. Η συμμαχική
παρουσία στο νησί, άρχισε τον Απρίλιο και συνεχίστηκε έως τις 27 Νοέμβριου
όπου αναχώρησε για τη Πάτρα η πρώτη συμμαχική αποστολή υπό τον Αριστείδη
Σαρίκα (Flay). Στις 24 Νοεμβρίου θα τον αντικαταστήσει με τη δεύτερη αγγλική
αποστολή ο Άγγλος υπολοχαγός Λουδοβίκος Μπίτον (Ludvic Beatton). Αφίχθη
στη Ζάκυνθο με μικρή δύναμη στρατιωτών, εξοπλισμό και 2 αυτοκίνητα. Θα
αναλάβει την διαχείριση των συμμαχικών οργανώσεων περίθαλψης, συστήνοντας
επιτροπή, υπό την προεδρία του, της ΕΜ-ΕL [(ML) Allied Military Liaison Program

• Bρετανική στρατιωτική ανθρωπιστική βοήθεια ], και της ΟΥΝΡΑ [United Nations
  Relief and Rehabilitation Administration – Υπηρεσία ανθρωπιστικής βοήθειας
  των Ηνωμένων Εθνών].

όλα τα απαραίτητα προς νοσηλείαν και αποθεραπείαν των ασθενών, εγχειριτικά εργαλεία, παντοειδείς
ενέσεις και φάρμακα, αν ειρηνικώς παρέδιδον την Νήσον οι Γερμανοί, ως αρχικώς είχεν αποφασιστεί ή
διαφοροτρόπως απεχώρουν

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

267

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Εικόνα 1 Η σφραγίδα της ΣΣΑ με το μονόγραμμα του Fly

Εικόνα 2 Νίκος Λάτας ( 1919 – 2000)

Διονύσιος Π. Πομόνης

268

Εικόνα 3 Βεβαίωση του GHMEF στο Ν. Λάτα

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

269

Εικόνα 4 Ένορκος Δήλωσης Στυλιανού Βλαχιώτη

Διονύσιος Π. Πομόνης

270

Εικόνα 5 Κατάλογος Ιταλών συνεργατών ΣΣΑ

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

271
Εικόνα 6 Γερμανικό πολυβολείο στο Καλαμάκι θέση «Υψόλιθος»

Εικόνα 7 Βολίμες Ζακύνθου – Γερμανικό πολυβολείο

Διονύσιος Π. Πομόνης

272

Εικόνα 8 Βολίμες Ζακύνθου – Γερμανικό οχυρό

Εικόνα 9 Εγκαταλειμμένο επάκτιο Γερμανικό πυροβόλο στο Βασιλικό μετα
την απελευθέρωση. Ανεβασμένος επάνω ο αρχηγός της ΣΣΑ Θ. Μαρίνος

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

273
Εικόνα 10 Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Ζακύνθου: Ημερολόγιο Θ. Σαρίκα

Διονύσιος Π. Πομόνης

274

Εικόνα 11 Απόσπασμα απο το ημερολόγιο Θ. Σαρίκα

Εικόνα 12 Γερμανικό άγημα μπροστά στον Αγ. Νικόλα του Μώλου.
Η φωτογραφία φέρει ένδειξη χρονολογίας 1944. Μπορούμε να εικάσουμε ότι
είναι από τις ετοιμασίες αποχώρησης. Αρχείο Κατερίνας Βεντουρή

H ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΥΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ
Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΣΥΜΜΑΧΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

275

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ
ΘΕΜΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ «ΜΥΣΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ (1944)
ΚΩΔΙΚΟΣ “DASTARD”, ΙΚΑΡΟΣ 2013
ΔΙΟΝ. Χ. ΣΤΡΑΒΟΛΕΜΟΥ «Η ΖΑΚΥΝΘΟΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΣΚΛΑΒΙΑΣ»,
Τυπογραφείον: Φ. Κοντόγεωργα, Ζάκυνθος, Απρίλιος 1948
Νιόνιος Μελίτας «Μικρές ιστορίες από τη κατεχόμενη ΖΑΚΥΝΘΟ»
(1941/1944), Εκδόσεις ‘ΝΕΑ ΓΡΑΜΜΗ», Ζάκυνθος, 1996
ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΡΟΥΔΑΣ – ΠΑΧΟΥΜΗΣ «ΟΙ ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΙΛΙΩΜΕΝΟΥ
ΖΑΚΥΝΘΟΥ 1941-1944» Αυτοέκδοση, Ζάκυνθος 1992
ΛΕΩΝΙΔΑΣ Χ. ΖΩΗΣ, «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ», ΑΘΗΝΑΙ 1955
ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΒΙΤΣΟΣ «ΟΙ ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ (15ος – 230ος αι.)
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ, ΑΘΗΝΑ 2017
ΓΑΚ – Νομού Ζακύνθου, Φάκελος ΣΣΑ
ΓΑΚ – Νομού ΑΧΑΙΑΣ, Αρχείο Κακουργιοδικείου Πατρών,
Φάκελος Ειδικού Δικαστηρίου Κυρώσεων (Δωσιλόγων)
ιστοσελίδα https://stratistoria.wordpress.com,
ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Εφημερίδα Ζακύνθου «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΦΩΝΗ»
Περιοδικό «ΕΑΜ αντίσταση» Έκδοση της Π.Σ.Α.Ε.Ε.Α.,
τεύχος 42, Αθήνα, Ιούλιος – Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1997

(*)Διονύσης Παν. Πομόνης ( dionysius.pomonis@gmail.com )

Ο Διονύσιος Παν. Πομόνης γεννήθηκε στη Ζάκυνθο στα 1953  και φοίτησε  εκεί στο εξατάξιο τότε Γυμνάσιο Αρρένων. Στη συνέχεια σπούδασε φυσική στο  Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Εργάστηκε στη Πάτρα, ως καθηγητής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, στη οποία ζει μόνιμα.Τα μικρά πονήματα ζακυνθινής ιστορίας είναι προϊόντα βιβλιογραφικής και αρχειακής έρευνας. Προέρχονται από τη συνάντηση της αγάπης προς τη ιστορία με τη  νοσταλγία για το γενέθλιο τόπο