ΖΑΚΥΝΘΟΣ 25η Μαρτίου 1945: Δύο εορτασμοί, δύο κοινωνίες – Οι ρίζες του Εμφυλίου // Κριτική ανάγνωση της μελέτης του Δ. Π. Πομόνη και των αιτιών που οδήγησαν στον εμφύλιο.
Η μελέτη του ιστορικού ερευνητή Διονύσιου Παναγιώτη Πομόνη
Ο εορτασμός της επετείου της 25ης Μαρτίου 1821 κατά το έτος 1945 στην Ζάκυνθο // Γράφει ο Διονύσιος Παν. Πομόνης
(*) Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΕΡΜΗΣ» Ζακύνθου 31-3-2025
🔥 Δύο εορτασμοί ή δύο κοινωνίες;
Το πιο ισχυρό σημείο της μελέτης είναι η καταγραφή των δύο παράλληλων εορτασμών: από τη μία το ΕΑΜ–ΕΠΟΝ στη Χώρα και από την άλλη ο ΕΔΕΣ στο Καταστάρι. Δεν πρόκειται απλώς για μια πολιτική αντιπαράθεση, αλλά για έναν βαθύ χωρικό και κοινωνικό διαχωρισμό.
Στη μία πλευρά έχουμε μια πόλη με μαζική συμμετοχή, έντονη πολιτική παρουσία και μια ζωντανή δημόσια σφαίρα. Στην άλλη, ένα χωριό οργανωμένο με όρους ένοπλης επιτήρησης, σχεδόν ως μια ιδιότυπη “αυτόνομη” ζώνη.
Εδώ όμως ανακύπτει και το βασικό ερμηνευτικό ζήτημα: η μελέτη περιγράφει τη μαζικότητα του ΕΑΜ, αλλά δεν την εξηγεί επαρκώς. Γιατί συμμετέχει «η μισή Ζάκυνθος»; Πρόκειται απλώς για πολιτική στράτευση ή για κοινωνική έκφραση της εμπειρίας της Αντίστασης;
Χωρίς αυτή την ερμηνεία, η εικόνα κινδυνεύει να υποβαθμιστεί σε μια απλή «ένταση», ενώ στην πραγματικότητα αντανακλά βαθύτερους κοινωνικούς συσχετισμούς.
⚖️ Το κράτος που επιστρέφει… ή το κράτος που επιβάλλεται;
Η εικόνα που προκύπτει είναι αποκαλυπτική. Η Ζάκυνθος είναι ήδη ελεύθερη από τον Σεπτέμβρη 1944, όμως το ελληνικό κράτος απουσιάζει. Και όταν τελικά εμφανίζεται, το κάνει καθυστερημένα, αποσπασματικά και χωρίς πραγματική παρουσία.
Εμφανίζεται με προκηρύξεις από αεροπλάνο, με έναν νομάρχη χωρίς ουσιαστική ισχύ και με στρατιωτική δύναμη που φτάνει μετά την επέτειο. Αυτό δεν συνιστά επιστροφή. Συνιστά προσπάθεια επιβολής.
Η ισχύς αυτού του κράτους δεν προκύπτει από την κοινωνία, αλλά από τη νίκη στα Δεκεμβριανά της Αθήνας και από τη διεθνή —βρετανική— στήριξη. Όμως η Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα.
Στην υπόλοιπη χώρα, εκεί όπου το ΕΑΜ έχει οργανώσει την Αντίσταση, έχει συγκροτήσει δομές και έχει αποκτήσει βαθιά κοινωνική επιρροή, το κράτος δεν επιστρέφει σε κενό χώρο. Επιστρέφει σε μια ήδη πολιτικοποιημένη κοινωνία — και μάλιστα με διαφορετικούς όρους νομιμοποίησης.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της σύγκρουσης: ένα κράτος με εξωτερική νομιμοποίηση αλλά χωρίς κοινωνική ηγεμονία, απέναντι σε μια κοινωνία με ισχυρή πολιτική εμπειρία αλλά χωρίς κρατική εξουσία. Το χάσμα αυτό δεν γεφυρώνεται· αντίθετα, κλιμακώνεται.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η βαθύτερη αξία της μελέτης του Πομόνη: μέσα από τη μικροκλίμακα της Ζακύνθου, υπαινίσσεται τις δομικές αιτίες που οδήγησαν στον γενικευμένο εμφύλιο πόλεμο. Δεν πρόκειται για τοπική ιδιαιτερότητα, αλλά για μικρογραφία μιας εθνικής κρίσης νομιμοποίησης.
🧭 Ο Νομάρχης και η πολιτική της ισορροπίας
Η στάση του νομάρχη Θεοφανόπουλου αποτυπώνει αυτήν ακριβώς την αδυναμία του κράτους. Επιχειρεί να κρατήσει ισορροπίες, εκφωνεί έναν λόγο που εκλαμβάνεται ως φιλοεαμικός και δεν διστάζει να ασκήσει κριτική ακόμη και στους Άγγλους.
Αυτό, όμως, δεν είναι ένδειξη ιδεολογικής τοποθέτησης. Είναι έκφραση πολιτικής αδυναμίας. Το κράτος δεν έχει ακόμη τα μέσα να επιβληθεί· μπορεί μόνο να διαπραγματευτεί την παρουσία του μέσα σε ένα κοινωνικό πεδίο που δεν ελέγχει.
🎭 Ποιος ελέγχει τον δημόσιο χώρο;
Οι εκδηλώσεις της ΕΠΟΝ —τα συλλαλητήρια, οι θεατρικές παραστάσεις, οι λαμπαδηφορίες— δείχνουν ότι το ΕΑΜ, παρότι δεν κατέχει την κρατική εξουσία, διατηρεί τον έλεγχο της κοινωνικής ζωής και του δημόσιου χώρου.
Η μαζική συμμετοχή, τα συνθήματα, η πολιτιστική δραστηριότητα δεν αποτελούν απλώς εκδηλώσεις ενθουσιασμού. Συνιστούν μορφή κοινωνικής και πολιτιστικής ηγεμονίας. Παρ’ όλα αυτά, η μελέτη καταγράφει το φαινόμενο χωρίς να το ερμηνεύει σε βάθος.
🩸 Η βία: όχι παρέκκλιση, αλλά συνέχεια
Τα γεγονότα των ημερών —οι δολοφονίες και η ένταση— αποδεικνύουν ότι η σύγκρουση έχει ήδη περάσει στο επίπεδο της βίας. Δεν πρόκειται για μια στιγμιαία εκτροπή, αλλά για συνέχεια των αντιπαραθέσεων της Κατοχής.
Η βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Είναι το αποτέλεσμα μιας ήδη διαμορφωμένης δυναμικής που διαπερνά την κοινωνία.
🧠 Οι πηγές και το φίλτρο της αφήγησης
Η μελέτη στηρίζεται σε σημαντικές πηγές, οι οποίες όμως φέρουν έντονο πολιτικό φορτίο. Σε ορισμένα σημεία, οι οπτικές αυτές μεταφέρονται χωρίς επαρκή αποστασιοποίηση.
Αυτό δεν μειώνει την αξία της έρευνας, αλλά οριοθετεί τα ερμηνευτικά της πλαίσια και καθιστά αναγκαία μια πιο κριτική ανάγνωση.
🧾 Ο συγγραφέας και τα όρια μιας επιμέρους μελέτης
Το κείμενο αυτό δεν αποτελεί ένα πλήρες ιστορικό αφήγημα, αλλά μέρος μιας ευρύτερης έρευνας του Διονύσιου Π. Πομόνη για την περίοδο 1940–1950 στη Ζάκυνθο.
Τα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά και οι ερμηνευτικές ελλείψεις δεν είναι κατ’ ανάγκη αδυναμίες, αλλά ενδείξεις ενός έργου που βρίσκεται σε εξέλιξη. Οι απαντήσεις που δεν δίνονται εδώ, οφείλουν να αναζητηθούν στο συνολικό ερευνητικό του corpus.
📚 Η ανάγκη για μια συνολική ιστορική σύνθεση
Ακριβώς γι’ αυτό, η έρευνα του Πομόνη χρειάζεται να αποκτήσει μια ενιαία μορφή. Η δεκαετία 1940–1950 στη Ζάκυνθο αποτελεί μια πυκνή και καθοριστική περίοδο, η οποία δεν έχει ακόμη αποδοθεί σε μια ολοκληρωμένη ιστορική σύνθεση.
Η συγκρότηση ενός ενιαίου τόμου, που θα συνθέτει τα επιμέρους ευρήματα και θα προχωρά σε συνολική ερμηνεία, αποτελεί όχι μόνο αναγκαίο επόμενο βήμα, αλλά και ουσιαστική συμβολή στη μελέτη της περιόδου.
🔻 Τελικό συμπέρασμα
Η 25η Μαρτίου 1945 στη Ζάκυνθο δεν είναι μια απλώς “ιδιαίτερη” επέτειος. Είναι μια στιγμή όπου αποκαλύπτεται με σαφήνεια ότι η ελευθερία από τον ξένο κατακτητή δεν συνεπάγεται εσωτερική ενότητα.
Μέσα από αυτή τη μικρή γεωγραφική σκηνή, αναδεικνύονται οι βαθιές αιτίες που θα οδηγήσουν τη χώρα στην ανοιχτή σύγκρουση του εμφυλίου.
Γιατί τελικά, ο εμφύλιος δεν ξεκινά όταν πέφτουν οι πρώτοι πυροβολισμοί, αλλά όταν η κοινωνία παύει να αναγνωρίζει μια κοινή νομιμότητα.
Διαβάστε ακόμα:
ΤΑ ΜΑΤΩΜΕΝΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΤΟΥ 1944// ΤΑ «ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ» ΣΤH ΖΑΚΥΝΘΟ – Γράφει ο Διονύσιος Π. Πομόνης
Ανακάλυψε περισσότερα από ΣΥΡΙΖA - Προοδευτική Συμμαχία - ΝΕ Ζακύνθου
Εγγραφείτε για να λαμβάνετε τις τελευταίες αναρτήσεις στο email σας.
