ΣΥΡΙΖA – Προοδευτική Συμμαχία – ΝΕ Ζακύνθου

Το έργο του Διονύσιου Π. Πομόνη για τους Ζακυνθινούς ομήρους του ιταλικού φασισμού βασίζεται σε συστηματική αρχειακή έρευνα και σε πλούσιες μαρτυρίες και φωτίζει μία από τις πιο τραυματικές σελίδες της κατοχικής ιστορίας του νησιού.

Καταρρίπτει τον μύθο της «ήπιας» ιταλικής κατοχής και αναδεικνύει ότι στη Ζάκυνθο εφαρμόστηκε συνειδητό σχέδιο προσάρτησης και αφελληνισμού, με εργαλεία την προπαγάνδα, τις διοικητικές παρεμβάσεις και την καταστολή.

Κεντρικός άξονας της μελέτης είναι η ομηρία. Από τους 152 Έλληνες αξιωματικούς που εκτοπίστηκαν συνολικά, οι 25 ήταν Ζακυνθινοί, σε ένα νησί μόλις 40.000 κατοίκων.
Η δυσανάλογη αυτή αναλογία, σε σύγκριση με τα άλλα Ιόνια νησιά και τη Δυτική Ελλάδα, δείχνει ότι δεν επρόκειτο για τυχαίο μέτρο, αλλά για στοχευμένη επιλογή. Αφενός συνδεόταν με τη συμμετοχή των συγκεκριμένων αξιωματικών στον αντιστασιακό «Εθνικό Στρατιωτικό Σύνδεσμο», κυρίως όμως σχετιζόταν με τη δοσιλογική δράση Ζακυνθινών που συμμετείχαν στην επιτροπή ασφαλείας, την οποία είχε συστήσει η κατοχική διοίκηση.

Κατ’ εξοχήν ειδεχθής υπήρξε η δράση του Φραγκίσκου (Κέκου) Μερκάτη, ο οποίος αξιοποίησε τη θέση του δίπλα στην ιταλική διοίκηση για να υποδείξει πρόσωπα προς ομηρία.
Μετά την Απελευθέρωση, ο Μερκάτης υπέστη παραδειγματική τιμωρία σύμφωνα με το λαϊκό περί δικαίου αίσθημα. Στη συνέχεια καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο, τόσο σε πρώτο όσο και σε δεύτερο βαθμό. Ωστόσο, το 1947, μέσα στο κλίμα του Εμφυλίου, του αποδόθηκε χάρη. Η εξέλιξη αυτή φωτίζει εύγλωττα το χάσμα ανάμεσα στη λαϊκή απαίτηση για δικαιοσύνη και στη μετεμφυλιακή θεσμική υποχώρηση.

Το ναυάγιο του Città di Genova και η συνέχεια της ομηρίας στα στρατόπεδα σφραγίζουν δραματικά αυτή την πορεία.
Η ομηρία τόσων επιφανών Ζακυνθινών άφησε βαθύ θεσμικό τραύμα στην κατοχική κοινωνία. Η απώλεια δικαστικών, δικηγόρων, εκπαιδευτικών και αξιωματικών αποδυνάμωσε σοβαρά τον κοινωνικό ιστό και επηρέασε καθοριστικά τις αντιστασιακές και πολιτικές εξελίξεις στη Ζάκυνθο. Υπό αυτή την έννοια, οι Ιταλοί πέτυχαν τον σκοπό τους.

Από την άλλη πλευρά, η κοινή μοίρα αυτής της ομάδας των Ζακυνθινών εξορίστων σφυρηλάτησε ισχυρούς προσωπικούς, ανθρώπινους και συναγωνιστικούς δεσμούς. Δεσμούς που οδήγησαν, αργότερα και εν μέσω του εμφυλίου πολέμου, σε μια ιστορική κίνηση εθνικής συμφιλίωσης: την υπογραφή στη Ζάκυνθο, στις 27 Νοεμβρίου 1947, της Διακήρυξης Αποφυγής Επέκτασης του Εμφυλίου στο νησί.
Πρωτεργάτες της διακήρυξης υπήρξαν ιστορικές προσωπικότητες που είχαν βιώσει από κοινού την τραγωδία της φασιστικής ομηρίας.

Η διαδικασία αποκατάστασης του συλλογικού τραύματος στη συνείδηση της τοπικής κοινωνίας είχε μακρό χρονικό βάθος. Φτάνει έως τη Μεταπολίτευση, όταν, μετά την πτώση της δικτατορίας, το 1975, ο δικηγόρος Λάμπρος Ζήβας —ηγετική μορφή των Ζακυνθινών ομήρων και εκ των πρωτεργατών της συμφωνίας εθνικής συμφιλίωσης του 1947— εκλέγεται πρώτος αιρετός δήμαρχος της πόλης της Ζακύνθου για την περίοδο 1975–1978.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο Λάμπρος Ζήβας διετέλεσε πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ζακύνθου την περίοδο 1984–1987.

Η ιστορία αυτή δεν αφορά μόνο το παρελθόν της Ζακύνθου. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησαν ο φασισμός, ο δοσιλογισμός και η επίσημη μεταπολεμική αμνησία, αλλά και τον ιστορικό τους αντίποδα: την κοινωνική και δημοκρατική συνείδηση που, παρά τις ήττες και τις στρεβλώσεις, επέμεινε να αναζητά δικαιοσύνη, μνήμη και συμφιλίωση.

Ακολουθεί το κείμενο της ιστορικής έρευνας, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορα στα «Ιονικα» 2024

ΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

Η ιταλική κατοχή  

Τα γεγονότα είναι γνωστά. Η Ιταλική επίθεση που άρχισε στις 28 Οκτωβρίου  1940 στην Ελληνοαλβανική μεθόριο αποκρούστηκε επιτυχώς από τον Ελληνικό  στρατό, οποίος με την επιτυχημένη προέλασή του απώθησε τους Ιταλούς στο  αλβανικό έδαφος. Εκεί καθηλώθηκαν όλον τον χειμώνα του 1941, προετοιμάζο 

ντας την εαρινή επίθεση. Και αυτή η προσπάθεια απέτυχε. Η κατοχή της χώρας από  τους Ιταλούς να συντελεστεί μόνο όταν ο ελληνικός στρατός ήρθε αντιμέτωπος  με τη Βέρμαχτ. Η είσοδος των Ιταλών στην Ελλάδα έγινε από τη “πίσω πόρτα”! 

Η κατάληψη της χώρας και ο διαμελισμός της σε ζώνες κυριαρχίας και  ευθύνης έγινε με το ρυθμό που κανόνιζαν οι Γερμανοί και μετά από συνεχείς  διαπραγματεύσεις και ανώτερες παρεμβάσεις. Η χώρα μοιράστηκε στους τρεις  κυρίαρχους, με τους Ιταλούς να παίρνουν το 60% του εδάφους και ως ήταν  αναμενόμενο τα Επτάνησα συμπεριελήφθησαν στην αποκλειστική ζώνη κατοχής  τους. Στα σχέδια του Μουσολίνι ήταν η γέννηση μιας φασιστικής αυτοκρατορικής  ενότητας στη Μεσόγειο, οργανωμένης γύρω από τη μεγάλη Ιταλία.  

Ενώ η κατάληψη της Ελλάδας από τους Ιταλούς, μάλλον η παραλαβή της  από τους Γερμανούς ήταν αργή, μόλις στις 25 Ιουνίου παρέλαβαν από τους  Γερμανούς την Αθήνα, η προέλαση της μεραρχίας Acqui, η οποία κατέλαβε τα  Επτάνησα ήταν γρήγορη! Στις 28 Απριλίου κατελήφθη η Κέρκυρα, αφού εγκα 

ταλείφθηκαν οι σκέψεις αντίστασης από το 10ο Σύνταγμα Πεζικού που έδρευε  εκεί, στις 30 Απριλίου κατελήφθη η Κεφαλονιά, ενώ ένα τάγμα μελανοχιτώνων  στάλθηκε άρον – άρον στην Λευκάδα, γιατί υπήρχε φόβος μήπως φτάσουν εκεί  πρώτοι οι Γερμανοί σύμμαχοι! Υποστηρίζεται ότι επιλέχθηκε η 1η Μαΐου για την  κατάληψη της Ζακύνθου, ώστε να συμπέσει με τη ημερομηνία κατάληψης του  νησιού από τους Βενετούς, την 1η Μαΐου 1485. 

Η σύμπτωση οφείλεται στα παιχνίδια της ιστορίας, παρόλο που η ιταλική  προπαγάνδα είχε ανασύρει από τα βάθη της το Βενετσιάνικο παρελθόν των  νησιών και εμφάνιζε την κατάκτηση τους σαν απελευθέρωση από τη Ελληνική  κυριαρχία. Η Ζάκυνθος συνάντησε τον ιταλικό φασισμό που ήρθε, όχι μόνο να  τη κατακτήσει, αλλά να την προσαρτήσει και να την ενσωματώσει στην Ιταλία.

7 

Πομόνης 

Στις 11.00 το πρωί, ένα υδροπλάνο προσθαλασσώνεται στο «μπαστούνι του  Αγίου» μεταφέροντας τον ταγματάρχη Mario Zanninovich (Mάριο Τζανίνοβιτς)  και το επιτελείο του. Έρχεται να παραλάβει το νησί: «εν ονόματι του Βασιλέως  – Αυτοκράτορος Βίκτωρος Εμμανουήλ Γ΄» και να υποσχεθεί με την προκήρυξη  που κυκλοφόρησε την ίδια ημέρα ότι: « η ειρήνη επανήλθε δια πάντοτε εις τα  Ιονίους νήσους και με αυτήν θα επανέλθουν η εργασία και η ευτυχία ».¹ 

Η υποδοχή είναι ισχνή! Στη Ζάκυνθο κυκλοφορούν φήμες για βιαιοπραγίες  και λεηλασίες από τους επερχόμενους κατακτητές. Στην αποβάθρα τους περιμένει  ο ιδιώτης Αντώνιος Παράσχης, ο οποίος έκτοτε θα τους παρέχει τις υπηρεσίες  του και ο Διοικητής Χωροφυλακής Παναγιώτης Κουμάνταρος. Μετέβηκαν στο  παλάτσο του Καίσαρα Ρώμα της «πλατείας ρούγας» που στέγαζε έως τα 1953 την  νομαρχία. Εκεί τους περίμεναν οι αρχές του νησιού, ο Κεφαλλονίτης νομάρχης  Πέτρος Μεταξάς και ο δήμαρχος Αναστάσιος Μερκάτης, έχοντας υψώσει την  ελληνική και τη γερμανική σημαία! Όπου θα υπογραφεί το σχετικό πρωτόκολλο  παράδοσης του νησιού, για να ακολουθήσει η υποστολή των δυο σημαιών και  η ανάρτηση της ιταλικής.² 

Η Ζάκυνθος υπό Ιταλική κατοχή – Οι ιδιαιτερότητες 

Η επόμενη ημέρα της κατάκτησης βρίσκει τους Ιταλούς στη Ζάκυνθο να επι δίδονται σε βεβαιώσεις προς το τρομοκρατημένο ζακυνθινό λαό για τις αγαθές  προθέσεις τους. Στις 2 Μαΐου, αμέσως τη δεύτερη ημέρα της κατάληψης του  νησιού, κυκλοφορεί η εφημερίδα «Gazzeta Del Popolo Delle Isole Ionie» [Εφη μερίδα του λαού των Ιονίων νήσων], βραχύβιο φύλλο που θα αντικατασταθεί  τη 8η Ιουνίου από τη μακροβιότερη «Il Littorio». 

Η φασιστική προπαγάνδα βιάζεται να αποκαλύψει τις προθέσεις της! Στο  κύριο άρθρο της «Gazzeta Del Popolo Delle Isole Ionie» αναφέρει: «Εισέρχεστε  λαοί των Ιονίων νήσων εις την μεγάλην κοινωνία της αυτοκρατορίας της Ρώμης,  η σημαία λευκό, κόκκινο, πράσινο όπου οι στρατιώται του νικηφόρου Βασιλέως  σας έφεραν είναι ένα μεγάλο δώρο, υπερασπιστείτε το. Γίνετε άξιοι! Για εσάς  ανοίγεται μια νέα εποχή ειρήνης και δικαιοσύνης.»  

Η κατοχή των Επτανήσων από την φασιστική Ιταλία, συνδέθηκε με την  πολιτική της ένταξης των νησιών στο ιταλικό imperium. Μπορεί να μην εμφάνισε  την καταστολή και τα εγκλήματα που έζησαν οι περιοχές της Θεσσαλίας και της  Δ. Μακεδονίας, αλλά υπηρέτησε από την αρχή την πρόθεση της προσάρτησής  

1. Ντίνου Κονόμου, Η Επτάνησος κατά την Ιταλικήν Κατοχήν, Αθήναι 1962, σελ. 22 

2. Ντίνου Κονόμου, ο.π., σελ.20.

8 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

τους, του εξιταλισμού, τη προσπάθειας αλλαγής της ιστορικής ταυτότητας του  πληθυσμού και τελικά του διαμελισμού της χώρας. Γεγονός για το οποίο θα  κατηγορηθεί μεταπολεμικά η Ιταλία από την Ελλάδα. Είναι γνωστές οι ενέργειες  και οι δράσεις του Γραφείου Πολιτικών Υποθέσεων, με επικεφαλής ένα γνήσιο  φασίστα, τον Piero Parini, για την αλλαγή του Ελληνικού χαρακτήρα των νησιών  και τη μελλοντική ενσωμάτωσή τους στην Ιταλία. Διάλυση των ελληνικών δημο σίων υπηρεσιών και αντικατάσταση τους με ιταλικές, κατάργηση της χωροφυ 

λακής, απομάκρυνση των εκπαιδευτικών και εισαγωγή της ιταλικής γλώσσας  στην εκπαίδευση και τη διοίκηση, εισαγωγή της ιονικής δραχμής, καταλήστευση  των οικονομικών πόρων και πλήθος άλλων μέτρων τα οποία αποσκοπούσαν  στον αφελληνισμό, την «ιταλοποίηση» του πληθυσμού και την αλλοίωση του  εθνικού φρονήματος. 

 Σε αυτά συμπεριλαμβάνεται η σύλληψη και ο εκτοπισμός χιλιάδων κατοίκων.  «Το στρατοδικείο Κερκύρας …θα εξετάσει περίπου 10.000 καταγγελίες, οι οποίες  θα καταδικάσουν 3.500 κατοίκους των Ιονίων νησιών σε πρόστιμα, εξορίες και  εγκλεισμούς σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και φυλακές³. Δημιουργήθηκε από  τις πρώτες εβδομάδες της κατοχής στρατόπεδο συγκέντρωσης κρατούμενων  στους Παξούς και όταν αυτό δεν θα επαρκεί, προστίθενται και άλλα σε μικρό τερα νησιά, Οθωνιούς, Βίδο κ.α. Με εγκύκλιο του στις 18 Μαΐου του 1942, ο P.  Parini προς τους επιτρόπους της Κεφαλληνίας, Ζακύνθου και Λευκάδας τονίζει:  «ο πραγματικός λόγος είναι να εξαλειφθεί από τα νησιά η παρουσία στοιχείων  αναπόφευκτα πιστών στο ελληνικό κράτος, τα οποία επιτηρούν τους πολίτες  που διατηρούν εγκάρδιες σχέσεις μαζί μας και επομένως ασκούνε εκφοβισμό.»⁴ 

Τα μέτρα καταστολής – η ομηρία 

Το μέτρο της ομηρίας, ως τρόπος καταστολής και εξουδετέρωσης κάθε  αντίστασης και καθυπόταξης των κατεχόμενων πληθυσμών, χρησιμοποιήθηκε  κατά επανάληψιν στη διάρκεια του πολέμου από τους Γερμανούς και τους  Ιταλούς. Εκτός από τους Εβραίους, η τύχη των οποίων είναι γνωστή, χιλιάδες  Έλληνες μεταφέρθηκαν βίαια σε στρατόπεδα και φυλακές του Τρίτου Ράιχ και  της φασιστικής Ιταλίας. Επρόκειτο για πολίτες και των δύο φύλων, στρατιωτικούς  και των τριών όπλων, ακόμα και κληρικούς. Είχαν συλληφθεί λόγω της αντιστα σιακής τους δράσης ή των αριστερών φρονημάτων τους, είτε, συνηθέστατα,  χωρίς αιτία, σε μπλόκα.  

3. Σπύρος Ιωνάς, Ιστορίες Ιταλικής Κατοχής, Αυτοέκδοση, Ρώμη 2021, σελ. 122. 

4. Σπύρος Ιωνάς,, ο.π., σελ. 116.

9 

Πομόνης 

Μεταξύ των δυο συμμάχων υπήρξε μια διαφοροποίηση ως προς το σκοπό.  Για το Γ΄ Ράιχ, η ομηρία, εκτός των παραπάνω, χρησιμοποιήθηκε προκειμένου  να τροφοδοτήσει (μαζί με εκατομμύρια ανθρώπους απ’ όλη την, κατεχόμενη  από τους Ναζί, Ευρώπη) με εργατικά χέρια τις πολεμικές του βιομηχανίες, για  να συνεχιστεί ο «μέχρις εσχάτων αγώνας» του.⁵ Στα στρατόπεδα της φασιστικής  Ιταλίας εστάλησαν αξιωματικοί και οπλίτες που συνελήφθησαν στο αλβανικό  μέτωπο, καθώς και αξιωματικοί και πολίτες που συνελήφθησαν μετά τον πόλεμο,  στην ιταλοκρατούμενη ζώνη της κατεχόμενης Ελλάδας.  

Φαίνεται ότι και στα Επτάνησα το σύνολο των κατασταλτικών μέτρων και  επιβολής δε στάθηκαν ικανά, ώστε να εξασφαλιστεί η καθυπόταξη των νησιών  και η αποδοχή του φασιστικού τους μέλλοντός.⁶ Κρίθηκε αναγκαία η λήψη δρα στικότερων μέτρων, όπως η εκτόπιση στην Ιταλία. Οι εκτοπίσεις έχουν αρχίσει  τουλάχιστον από τον Σεπτέμβριο του 1942, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Parini, ο  οποίος με επιμονή ζητά την έγκριση να μεταφέρει σε στρατόπεδο στην Ιταλία  Κερκυραίους κρατούμενους. Σε επιστολή του P. Parini στις 16 Σεπτεμβρίου 1942,  ζητά να αποστείλει μερικούς ενοχλητικούς Κερκυραίους διανοούμενους στην Ιταλία: 

«Αυτοί οι οκτώ-δέκα ενοχλητικοί διανοούμενοι που στείλαμε στους Παξούς είναι  καλό να τους αποστείλουμε για εγκλεισμό στην Ιταλία. Η κατάσταση συνεχίζει να  είναι ικανοποιητική αλλά κατά καιρούς πρέπει να τους κάνουμε να αισθάνονται ότι σε ορισμένα θέματα δεν αστειευόμαστε.[…]Αλλιώς δεν θα γίνει αισθητή η αυστη ρότητα του καθεστώτος, η οποία είναι χρήσιμο να συνδέεται με ένα αστυνομικό  μέτρο».⁷ Τελικά οι Κερκυραίοι όμηροι θα φτάσουν με το πλοίο «Citta Di Spezia»  στο νησί Πόντζα, μιας και τα στρατόπεδα στην ηπειρωτική χώρα είχαν κορεστεί  για να επακολουθήσουν και άλλες αποστολές ακόμα και αεροπορικές. Η τελευ ταία εκτόπιση κρατουμένων στη Ιταλία θα συμβεί στις 21 Μαΐου 1943 καθώς  ο μεγάλος αριθμός των κρατουμένων υπερέβαινε την δυνατότητα επιτήρησης  από το υπάρχον προσωπικό, οπότε αναγκάστηκε το Υπουργείο Δικαιοσύνης να  αναστείλει τις εκτοπίσεις.⁸ 

Η περιπέτεια και η τραγωδία των ομήρων 

Η διαταγή για τη σύλληψη και τον εκτοπισμό των ομήρων έφθασε στη  Ζάκυνθο στις αρχές Δεκεμβρίου στα 1942.Ανέλαβε να την εκτελέσει η Επι 

5. Αννίτα Πανερίτου, «Συμπληρώνω τη μνήμη του κόσμου…, Έλληνες όμηροι και αιχμάλωτοι σε ναζιστικά και  φασιστικά στρατόπεδα και φυλακές, 1941-1945. 

6. Κώστα Δαφνή, Χρόνια πολέμου αι κατοχής, Κέρκυρα 1966, σελ. 206. 

7. Επιστολή Parini προς Pietromarchi, στο Σπύρος Ιωνάς, ο.π. σελ. 125. 

8. Σπύρος Ιωνάς, ο.π. σελ. 127.

10 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

τροπή Ασφαλείας, υπό τη προεδρία του Σχολικού Επιτρόπου Guido Fabris,  ενός ανθέλληνα φασίστα ο οποίος αναπληρώνει τον αδειούχο Πολιτικό Διοικητή  Luizi Giannoni. Στην Επιτροπή συμμετέχουν τουλάχιστον δυο από τους κύριους  συνεργάτες των Ιταλών, ο μετέπειτα αρχιδοσίλογος Φραγκίσκος Μερκάτης, που  φέρεται να αποτελεί και τον «ιθύνοντα νου» της Επιτροπής και ο μόνιμος συνερ 

γάτης από τη πρώτη ημέρα της άφιξης τους, Αντώνιος Παράσχης, ο οποίος και  ειδοποίησε φίλο του, έφεδρο αξιωματικό να διαφύγει για αποφύγει τη σύλληψη.  Η Επιτροπή καταγράφει όλους τους εφέδρους αξιωματικούς, επίλεκτα μέλη της  κοινωνίας, οι οποίοι εν δυνάμει αποτελούν κίνδυνο δημιουργίας αντιστασιακών  κινήσεων. Ο Βασίλειος Ραψομανίκης, ως ομιλητής κατά το πρώτο μνημόσυνο των  πνιγμένων ομήρων στα 1960, αναφέρει: «Η ενταύθα Πολιτική και Στρατιωτική  ηγεσία (Ιταλική) συσκεφθείσα κατ’ επανάληψιν με τους τοπικούς παράγοντας οι  οποίοι απεδείχθησαν κατά τη πολύκροτον δίκην των δοσιλόγων της Ζακύνθου,  κατήρτισαν πίνακα απάντων σχεδόν των εφέδρων αξιωματικών της νήσου μας  και τινών εφέδρων εκ μονίμων,(οι μόνιμοι είχον πλέον απομακρυνθεί πολύ ενω ρίτερον ως ανεπιθύμητοι από την Ιόνιον Πολιτείαν) και την 10η ή 11ηΔεκεμβρίου 

ειδοποιήθημεν να παρουσιαστώμεν εις τας καραμπινιερίας της περιφερείας  μας».⁹ Η στόχευση είναι εμφανής, ακρωτηριασμός της ζακυνθινής κοινωνίας  και αφαίρεσης κάθε δυνατότητας για αντίσταση. 

Στις 11 Δεκεμβρίου αρχίζουν οι συλλήψεις¹⁰. Οι κρατούμενοι μεταφέρονται  στη διεύθυνση της καραμπινιερίας, στο μέγαρο Αμπελοράβδη στους Αγ. Σαράντα.  Ο Δ. Στραβόλεμος¹¹αναφέρει ότι ο τραγικός Πρόεδρος Πρωτοδικών, Ιωάννης  Οικονόμου¹² συλλαμβάνεται εν ώρα συνεδριάσεως του Δικαστηρίου, καθώς και  ένας αριθμός δικηγόρων που βρίσκονται στη συνεδρίαση, όπως ο πρόεδρος του  δικηγορικού συλλόγου, Παν. Θεοδωρακόπουλος κ.α. Αντιθέτως οι συλληφθέντες  όμηροι Ντίνος Βυθούλκας και Παναγιώτης Ακτύπης δεν αναφέρουν σπουδή της  Καραμπινιερίας για τη σύλληψη τους! Ειδοποιήθηκαν να προσέλθουν την επόμενη  ημέρα πράγμα που έκαναν ανυποψίαστοι για το σκοπό της πρόσκλησης: «Είπα  

9. Ομιλία κατά την πρώτη επιμνημόσυνη δέηση των πνιγμένων ζακυνθινών ομήρων. Εφημερίδα «Η ΑΛΗΘΕΙΑ»,  Ζάκυνθος, 23 Ιανουαρίου 1963. 

10. Το μέτρο της εξορίας δεν εφαρμόζεται για πρώτη φορά στη Ζάκυνθο. Στις πρώτες ημέρες της Ιταλικής  κατοχής συλλαμβάνονται και εξορίζονται στη Ιταλία, ο υποπρόξενος της Μ. Βρετανίας Γεώργιος Σάργεντ ( G.  Sargint) και οι άγγλοι υπήκοοι Αντώνιος Χρονόπουλος, Αντώνιος Καμιλέρης, Γεώργιος Μαρίνος και Διονύσιος  Μπετίνης, Δ.Χ. Στραβόλεμος, Η Ζάκυνθος στα χρόνια της σκλαβιάς, 1949, σελ. 31. 

11. Δ.Χ. Στραβόλεμος, ο.π., σελ. 188. 

12. Ο πρόεδρος Πρωτοδικών Ιωάννης Οικονόμου, έφεδρος λοχαγός Δικαιοσύνης, όχι μόνο έχασε τη ζωή του  στο ναυάγιο, αλλά στους συμμαχικούς βομβαρδισμούς της Ζακύνθου στις 11 Ιανουαρίου 1944 σκοτώθηκε και  ο γιος του Κων/νος Οικονόμου, ο οποίος βρέθηκε τυχαία στο σημείο που έπληξαν οι βόμβες.

11 

Πομόνης 

στη γυναίκα μου τι πρέπει να κάνη, αν με κλείσουν φυλακή [ είχε πρόσφατα  αποφυλακιστεί υπό όρους, μετά από σαραντάημερο φυλάκιση με τη κατηγορία  του ‘προπαγανδιστή’ ] έκανα το σταυρό μου και ξεκίνησα. Πέρασα από το σπίτι  του Βασίλη [ Ραψομανίκης, δάσκαλος εφεδ. Αξιωματικός ] αλλά είχε φύγει. Στο  δρόμο συνάντησα τον Αντώνιο Καποδίστρια συντ/χην, που πήγαινε και αυτός στο  Σταθμό [ σταθμός καραμπινιερίας Βανάτου ] για την ίδια δουλειά. Εκεί βρήκαμε  να περιμένουν τον Βασίλη και το Λάμπρο Ζήβα, δικηγόρον, έφεδρον υπολοχα χόν. Δεν προφθάσαμε να ανταλλάξωμε καμμιά σκέψη γιατί ο Ναπολιτάνος [ 

ο σταθμάρχης καραμπινιερίας ] μας κάλεσε στο γραφείο του και μας είπε ότι  πρέπει να πάμε στη πόλη που θέλει να μας ανακοινώσει κάτι ο διοικητής.» ¹³ Ο Ντίνος Βυθούλκας πήρε το δρόμο της σύλληψης του και μετά της εξο ρίας το πρωί της 11ηςΔεκέμβριου. Μετά από ειδοποίηση του ενωμοτάρχη των  καραμπινιέρων Marigola, κατευθύνθηκε στη καραμπινερία, στο επιταγμένο  μέγαρο των μεγαλεμπόρων Αμπελοράβδη στους Αγ. Σαράντα, αφού στο δρόμο  ανακαλύπτει ότι και φίλοι του έχουν ήδη συλληφθεί. Τον υποδέχεται με σκαιώδη  τρόπο ο «εκλεκτός» συνεργάτης και μεταφραστής των Ιταλών, φαρμακοποιός  Δ. Μάνεσης, για να οδηγηθεί στο περιβόλι του κτιρίου το οποίο χρησιμεύει για  προσωρινό κρατητήριο. Εκεί θα συναντήσει και τους υπόλοιπους 25 κρατουμέ νους, όλους εφέδρους αξιωματικούς, σε μεγάλη ανησυχία που θα μετατραπεί  σε απόγνωση, μετά την ανακοίνωση της εκτόπισης.¹⁴ 

Ο διοικητής της καραμπινιερίας, Francesco Moris ανακοινώνει την απόφαση  εξορίας των 25 ομήρων, κρατώντας αποστάσεις για τον εαυτό του: «Κύριοι  βρίσκομαι στην δύσκολη και δυσάρεστη θέση να σας ανακοινώσω μια βαριά  διαταγή. Γνωρίζω ότι έχετε όλοι οικογένειες και υποχρεώσεις. Πιστέψτε με όμως  είμαι ένας απλός στρατιώτης, που δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά από ότι με  διατάζουν. Και σαν τέτοιο, με επιφόρτισαν να σας ανακοινώσω ότι θα κάνετε  ένα ταξιδάκι μέχρι την Ιταλία».¹⁵ 

Τη συμπεριφορά του την επιβάλλει το κλίμα στο νησί. Τα πολεμικά μέτωπα  είναι μακριά, οι τυχεροί στρατιώτες της Μεραρχίας Acqui ξεκουράζονται μετά  από τις περιπέτειες του πολέμου, αντιστασιακές οργανώσεις δεν έχουν ακόμα  αναπτυχθεί, η φασιστική προπαγάνδα βρίσκει αρκετά «ευήκοα ώτα» και όχι  λίγα ζακυνθινά σαλόνια έχουν ανοίξει και δέχονται τους αξιωματικούς και τους  

13. Παναγιώτου Ακτύπη – Μορογιάννη, Ημερολόγιο Ομηρίας στα Φασιστικά Στρατόπεδα 1942-1945, Αθήνα,  2001, σελ. 9. 

14. Ντίνος Βυθούλκας, Όμηρος – Ένας έφεδρος Αξιωματικός, όμηρος των Ιταλών, διηγείται …, εκδ. ΤΡΙΜΟΦΟ,  Ζάκυνθος 2005, σελ. 34. 

15. Παναγιώτου Ακτύπη – Μορογιάννη, ο.π. σελ. 11.

12 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

αξιωματούχους του φασισμού σε χοροεσπερίδες και φιέστες. Ενδεικτικό ότι ο  επικεφαλής του Γραφείου Πολιτικών Υποθέσεων του νησιού, Luigi Giannoni και  ο γραμματέας του Giovani Constantini ¹⁶ είναι και οι δυο μνηστευμένοι με μέλη  ζακυνθινών οικογενειών. Εάν λοιπόν ισχύουν όλα τα παραπάνω, πως απαντάται  το ερώτημα για τον μεγάλο αριθμό των ομήρων σε ένα μικρό νησί; 

Την ανακοίνωση της εκτόπισης των συλληφθέντων θα επακολουθήσει η  κινητοποίηση της ζακυνθινής κοινωνίας και των οικογενειών τους για την απο τροπή της εκτέλεσης της. Οι συλληφθέντες δεν ήταν τυχαίοι, αλλά εκτός από  αξιωματικοί ήσαν σημαντικοί κοινωνικοί παράγοντες του νησιού και επίλεκτα  μέλη της κοινωνίας.O Μητροπολίτης Χρυσόστομος Α΄, με παρεμβάσεις του στον  διοικητή της καραμπινερίας Francesco Moris και στον στρατιωτικό διοικητή  του νησιού, αντ/χην Domeniconi, παρακαλεί για την απελευθέρωση των συλ 

ληφθέντων. Συγχρόνως συγκροτείται επιτροπή από τους Αθανάσιο Μαρκέτο,  Νομαρχιακό Επίτροπο [ο νομάρχης Πέτρος Μεταξάς είχε απομακρυνθεί από τη  αρχή της κατοχής], Χρήστο Παπαφιλίπου διευθυντή Ταμείου, Λεωνίδα Καντα κίτη, Νομοκτηνίατρο, Νικόλαο Λευτάκη, καθηγητή και Παναγιώτη Μπελούση,  καθηγητή, η οποία προσπαθεί με παρεμβάσεις της να απελευθερώσει έστω  κάποιους από τους συλληφθέντες. Είναι αξιοσημείωτο ότι στην επιτροπή δεν  συμμετέχει κανένας με δημοτικό αξίωμα, ούτε ο παραιτηθείς το Νοέμβριο του  1942, δήμαρχος Αναστάσιος Μερκάτης, ούτε ο επόμενος Λουκάς Καρρέρ! Οι  προσπάθειες όλων αποτυγχάνουν. Όπως συμπεραίνεται από τα γεγονότα που  ακολούθησαν, η σύλληψη και η εκτόπιση των ομήρων αποφασίστηκε από τη  ανώτερη Ιταλική κατοχή ηγεσία. Η απόφαση είχε μεγάλο εύρος, συμπεριλαμ 

βανόταν 152 αξιωματικοί από διάφορες περιοχές της ιταλοκρατούμενης χώρας.  Όπως αναφέρθηκε παραπάνω η διαταγή σύλληψης και η διαχείριση των  κρατουμένων εκτελέστηκαν από τον αναπληρωτή τού Επιτρόπου Πολιτικών Υπο θέσεων, το σχολικό επόπτη, και πολιτικό γραμματέα του φασιστικού κόμματος  Ζακύνθου, Guido Fabris, ένα φανατικό φασίστα και ανθέλληνα. Κατά μια εκδοχή  ο Επίτροπος Πολιτικών Υποθέσεων Luigi Giannoni είχε φροντίσει να απουσιάζει  με άδεια. Η σχέση του με την οικογένεια Γρηγόρη Λεονταράκη, κόρη της οποίας  είχε μνηστευθεί, την οποία τελικά παντρεύτηκε, τον καθιστούσε ευάλωτο στις  πιέσεις που ασκήθηκαν για απελευθέρωση κάποιων από τους συλληφθέντες.  

16. Ο Δ. Στραβόλεμος αναφέρεται με πολύ βαρείς χαρακτηρισμούς και για τον Giovani Constantini: « είναι Έλλην  Δωδεκανήσιος και χριστιανός ορθόδοξος, αλλά προδότης των πατρίων και βαμμένος στη φασιστική μαυρίλα  του Μουσολίνι, κίτρινος στην όψιν, αδύνατος και ασθενικός …..ένα ελεεινό κορύφωμα μισελληνισμού, βίας  και αδικίας» , Δ. Χ. Στραβόλεμος, σελ. 33.

13 

Πομόνης 

Τα ονόματα των συλληφθέντων παρατίθενται στο παράρτημα με το επάγ γελμα, βαθμό τους και την ένταξή τους στη αντιστασιακή οργάνωση «Εθνικός  Στρατιωτικός Σύνδεσμος». Στο κατάλογο με τους 152 εκτοπισμένους οι 25 ήταν  Ζακυνθινοί ! Αριθμός δυσανάλογα μεγάλος με το πληθυσμό του νησιού, ο οποίος  τότε δεν υπερέβαινε τις 40 χιλιάδες. Συγκριτικά στη συγκεκριμένη αποστολή  συμπεριλαμβάνονταν μόνο 4 Κερκυραίοι, με το νησί της Κερκύρας να έχει  πολλαπλάσιο πληθυσμό, ενώ από τη Κεφαλονιά και τη Λευκάδα κανένας. Τρεις  παράγοντες συνέβαλαν ώστε να συμμετέχει η Ζάκυνθος σε αυτή την τραγική  περιπέτεια με τόσα πολλά θύματα, ο καθένας με το δικό του βάρος. 

Πρώτος, η ύπαρξη της οργάνωσης «Εθνικός Στρατιωτικός Σύνδεσμος». Ο  Σύνδεσμος ιδρύθηκε την 15η Ιουνίου 1941. Υπήρξε μια από τις πρώτες αντιστα σιακές οργανώσεις, αν όχι η πρώτη στη χώρα, ενάμιση μήνα μετά την κατάκτηση  του νησιού, με αρχηγό τον απόστρατο συνταγματάρχη Αντώνιο Καποδίστρια,  γραμματέα τον δικηγόρο και έφεδρο ανθυπολοχαγό Ανδρέα Κλάδη και μέλη  εφέδρους και μονίμους αξιωματικούς του ελληνικού στρατού. Ως επίτιμος πρόε δρος φέρεται ο μητροπολίτης Χρυσόστομος. Παρότι η οργάνωση ακολουθώντας  γνωστές μεθόδους συνωμοτικής δράσης της Φιλικής Εταιρείας, μυούσε και  δέσμευε τα μέλη της με όρκο ενώπιον ιερέα,¹⁷ πιστεύω ότι είχε προδοθεί, και  η ύπαρξή της ήταν ήδη γνωστή στην Ιταλική διοίκηση. Δεν έχει τη ίδια γνώμη ο  Θ. Μαρίνος: «Οι περισσότεροι [συλληφθέντες] ήταν έφεδροι και μέλη του ΕΣΣ,  του οποίου την ύπαρξη δεν γνώριζαν οι Ιταλοί, κατά τη γνώμη μου». ¹⁸Επίσης  την ίδια με τον Θ. Μαρίνο εκτίμηση έχει και ο Ν. Καταιβάτης: « Εκτός από την  οργάνωσιν μας και το ΕΑΜ, υπήρχεν και μια οργάνωσις εφέδρων αξιωματικών.  Αρχηγός ήτο ο συνταγματάρχης Καποδίστριας. Κατά τον Κοσσώρον, η ανωτέρω  οργάνωσις ενώ διέθετε άριστα στελέχη εξ αξιωματικών, δεν είχε προχωρήσει  εις τον τομέαν της στρατολογίας. Η απόφασις των Ιταλών να συλλάβουν ως  ομήρους τους εφέδρους αξιωματικούς Ζακύνθου δεν νομίζω ότι επηρεάσθη  από την ύπαρξιν της οργανώσεως αυτής. Ήτο ζήτημα γενικότερης πολιτικής». ¹⁹ Μετά τη σύλληψη των περισσότερων μελών του, ο Ε.Σ.Σ. διαλύεται και μέλη του  εντάσσονται σε άλλες αντιστασιακές οργανώσεις, όπως ο ταγματάρχης Νικόλαος  Κούτσης, ο οποίος γίνεται αρχηγός του ΕΛΑΣ Ζακύνθου. 

Ως δεύτερος λόγος μπορεί να θεωρηθεί η ύπαρξη στην υπηρεσία του ιταλι κού φασισμού μιας ομάδας Ελλήνων με ιδιαίτερα προδοτική στάση, γεγονός που  

17. Η ορκωμοσία του Ντίνου Βυθούλκα, ως μέλος του Ε.Σ.Σ έγινε στην εκκλησία του Αγ. Διονυσίου από τον  ιερομόναχο Χρυσόστομο Γιατρά, Ντίνος Βυθούλκας, ο.π., σελ. 27. 

18. Θέμης Μαρίνος, Μυστική αποστολή στο Ιόνιο (1944), Κωδικός «DASTARD», εκδ. ΙΚΑΡΟΣ, Αθήνα, σελ. 153. 19. Νικολάου Καταιβάτη, Αναμνήσεις από τη Ζάκυνθο και η μεγάλη απαγοήτευσις», Αθήνα, σελ. 41.

14 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

θα τους αποδώσει το ατιμωτικό τίτλο του δοσίλογου και θα τους οδηγήσει στο  Ειδικό Δικαστήριο Κυρώσεων Ζακύνθου (δοσιλόγων) μετά την απελευθέρωση,  με προεξάρχοντα τον νομικό σύμβουλο της Ιταλικής διοίκησης Φραγκίσκο (Κέκο)  Μερκάτη και τους Αντώνιο Παράσχη και Δ. Μάνεση. Φαίνεται ότι η δράση και η  επιρροή τους στην Ιταλική διοίκηση συνετέλεσε, ώστε εντός του Ιταλικού σχεδίου  εκτόπισης να συγκεραστούν και οι προσωπικές τους διαφορές και πάθη. «Για τη  Ζάκυνθο όμως αποδείχτηκαν ευειδείς συνεργάτες των Ιταλών και πολέμιοι του  κάθε βασανισμένου ζακυνθινού πολίτη οι εξής: Αντώνιος Παράσχης, Φραγκίσκος  Μερκάτης δικηγόρος και μεταφραστής και Δ. Μάνεσης φαρμακοποιός».²⁰ Η επι στροφή των ομήρων στη Ζάκυνθο, τον Αύγουστο του 1945 θα βρει τον Μάνεση  και τον Παράσχη καταδικασμένους ισόβια από το δικαστήριο δοσιλόγων, το δε  Μερκάτη: «καταδικασμένο από το δικαστήριο δοσίλογων Ζακύνθου ερήμην σε  θάνατο», χωρίς τα αυτιά του²¹.Του τα είχε αφαιρέσει η οικογένεια Μακρή, δια  χειρός του Μικέλη Λογοθέτη ή Μίγα, εκδικουμένη τον άδικο χαμό του Ευάγγελου  Μακρή ²² στο ναυάγιο του « Citta di Genova» . 

Ως τρίτος λόγος που ίσως αιτιολογεί το μακρύ κατάλογο είναι η καχυποψία,  αν όχι το μίσος που έτρεφαν οι Ιταλικές αρχές κατοχής απέναντι στο σώμα των  Ελλήνων αξιωματικών, εφέδρων και μονίμων. Σε αυτούς, τους νικητές του πολέμου  στην Αλβανία, οι οποίοι είχαν αναπτύξει ένα υψηλό φρόνημα και αντιφασιστικά  αισθήματα έβλεπαν τους μελλοντικούς τους εχθρούς και πολέμιους. Όπως προ 

αναφέρθηκε, η πολιτική της Ιταλίας στα Επτάνησα ήταν πολιτική προσάρτησης  και αποκοπής από το ελληνικό κράτος. Είναι γνωστό το γεγονός ότι οι ηγεσίες  των νησιών Κέρκυρας και Ζακύνθου, με τηλεγραφήματα και παρεμβάσεις προ σκαλούσαν το γερμανικό στρατό να καταλάβει αντί του Ιταλικού τα νησιά, ώστε  να αποφευχθούν οι κινήσεις προσάρτησης. Στη Ζάκυνθο η άφιξη των Ιταλικών  στρατευμάτων την 1η Μαΐου 1941, βρήκε την γερμανική σημαία υψωμένη  στο νομαρχιακό μέγαρο! Και αυτός είναι ένας από τους λόγους που εξηγούν  το μένος των αρχών κατοχής εναντίον των εφέδρων και μονίμων αξιωματικών  και ο μακρύς κατάλογος των εξορίστων. Υπήρξε τέτοιος ο ζήλος του Fabris και  των συνεργατών του, Μερκάτη και Παράσχη, για την επιτυχία της επιχείρησης  και η έννοια τους μήπως παραλειφτεί κάποιος από τη λίστα, ώστε εκτός των 25  εξορισθέντων αξιωματικών συνελήφθηκαν και οι Διονύσιος Προβής, Διονύσιος  

20. Μάργαρη Φιλιππίτσα, Η Προπαγάνδα και η Εκπαιδευτική πιλοτική των ιταλικών Στρατευμάτων Κατοχής  στα Επτάνησα (1941-1943), Μεταπτυχιακή Εργασία, Πανεπιστήμιο Πατρών 2010, σελ. 61. 21. Παύλου Δελαπόρτα, Το σημειωματάριο ενός Πιλάτου, εκδ. ΘΕΜΕΛΙΟ, Αθήνα 1978, σελ. 161. 22. Ο Ευάγγελος Μακρής ήταν απόγονος από τη μητέρα του λόγιου και ιστοριοδίφη, αρχιεπισκόπου Ζακύνθου  Νικολάου Κατραμή, βλ. Παναγιώτης Καγκελάρης στο περιοδικό «ΤΑ ΙΟΝΙΚΑ» 2022. 

15 

Πομόνης 

Πλατυμέσης, Αλέξανδρος Ακτύπης, Χαράλαμπος Δημητρακόπουλος, Ιωάννης  Μαντέλης και Γεώργιος Λάμπης, οι οποίοι μετά τη εξακρίβωση από την ιταλική  καραμπινιερία ότι δεν ήταν έφεδροι αξιωματικοί αφέθηκαν ελεύθεροι. 

Από τη λίστα εξαιρέθηκαν ελάχιστοι, όσοι είχαν την εύνοια του συμβούλου  Μερκάτη ²³ ή όσοι είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές, όπως ο Πέτρος Στεριώ της. Αυτός αφού προσέφερε τις υπηρεσίες του ως διερμηνέας στον «Αντιπρόσωπο  του Υπουργείου Παιδείας της Ρώμης», σχολικό επίτροπο Fabris, ανταμείφτηκε  με υποτροφία για σπουδές στη Ρώμη, για να εξελιχτεί αργότερα σε πρύτανη  της Ανωτάτης Εμπορικής Σχολής. « Ο Πέτρος Στεριώτης ήτανε ο μόνος που δεν  πιάστηκε και δεν εξορίστηκε. Διαρκούσης της Ιταλοφασιστικής κατοχής έκαμε  επιμορφωτικές σπουδές στο πανεπιστήμιο της Ρώμης δυστυχώς. Είχανε μετα 

τρέψει το σαλόνι του ιατρείου του αδελφού του σε ¨εντευκτήριο¨ αξιέραστων  δεσποινίδων και τιτλούχων του φασισμού και των Ιταλών Αξιωματικών! » ²⁴ 

Η Οδύσσεια των Ζακυνθινών ομήρων  

Την νύχτα στις 12 Δεκεμβρίου 1942, με τη επιβίβαση στο μικρό εμπορικό  πλοίο Αpe (μέλισσα) που μετέφερε λάδια, αρχίζει η Οδύσσεια των Ζακυνθινών  ομήρων. Μετά από ταξίδι 2 ημερών και διανυκτέρευση στη Σάμη, οι όμηροι  φτάνουν στη Λευκάδα, όπου γρήγορα θα μετατραπούν από εξόριστοι σε κρα 

τουμένους, σε άθλιες συνθήκες στις φυλακές. Θα εγκλειστούν και οι 25 σε ένα  βρωμερό κελί για 17 ημέρες, με ελάχιστο φαγητό και χωρίς καμιά φροντίδα για  κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών τους. Με μεγάλη απογοήτευση διαπίστωσαν  κατά την διάρκεια της διαμονής τους στη Λευκάδα και μάλιστα τις ημέρες των  Χριστουγέννων, την έλλειψη ενδιαφέροντος και συνδρομής από το συμπατριώτη  τους επίσκοπο Δωρόθεο, ο οποίος «έλαμψε δια της απουσίας του»²⁵. Πολλά  οφείλουν στην έμπρακτη συμπαράσταση και βοήθεια που έλαβαν κάποιοι εξ  αυτών από συναδέλφους τους, αλλά και τη συνδρομή από τη δασκάλα Μαρία  Μεσσήνη, η οποία κινητοποιώντας συναδέλφους της και μέλη της Λευκαδίτικης  κοινωνίας πρόσφερε ότι μπορούσε σε φαγητό, κλινοσκεπάσματα και είδη πρώτης  ανάγκης στους φυλακισμένους. Η Μ. Μεσσήνη, μια μορφή που μνημονεύεται  

23. Από το κατάλογο δεν αφαιρέθηκε ούτε ο γυναικάδελφος του Μερκάτη δικηγόρος Π. Θεοδωρακόπουλος. Την ώρα του αποχωρισμού ακούστηκε να λέει στις κόρες του: «Στο διάστημα που θα λείπω σας αφήνω ευχή και  κατάρα να μην έλθετε σε καμιά επαφή με το μπάρμπα σας (εννοούσε τον κουνιάδο του περιβόητο Μερκάτη), γιατί αν επιστρέψω και μάθω κάτι τέτοιο θα σας κόψω τα πόδια». Δυστυχώς ο Π. Θεοδωρακόπουλος δεν  επέστρεψε ποτέ για να κόψει τα πόδια του Μερκάτη, του έκοψαν τα αυτιά, Ντίνος Βυθούλκας, ο.π., σελ. 37. 24. Ιωάννη Μάργαρη, Η Εποποιΐα της Εθνικής Αντίστασης 1941-1944» εκδ. Ελληνοεκδοτική , Αθήνα, σελ. 110. 25. Ντίνος Βυθούλκας, ο.π. σελ. 47.

16 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

από τους εγκλείστους: «ως παρήγορος άγγελος καλοσύνης και συμπόνιας»,²⁶ εκτελέστηκε αργότερα από τους Γερμανούς, ως μέλος αντιστασιακής οργάνωσης. Στο επόμενο σταθμό, στο Μεσολόγγι που μεταφερθήκαν οδικώς στις 30  Δεκεμβρίου οι Ζακυνθινοί όμηροι υπήρξαν πλέον τυχεροί. Τοποθετηθήκαν  στα γραφεία της Μητροπόλεως, κοντά στον κήπο των Ηρώων, τα οποία χρη σιμοποιούσαν οι Ιταλοί για στρατόπεδο. Το κατάλυμα ήταν εφοδιασμένο με  κρεβάτια, ξυλόσομπα και το συσσίτιο επαρκές. Σε αντίθεση με τη Λευκάδα, εδώ  θα γνωρίσουν τη συμπαράσταση και τη βοήθεια των Μεσολογγιτών και ειδικά  του Μητροπολίτη, ο όποιος: «Ερχόταν και δυο και τρεις φορές την ημέρα στη  φυλακή και μας ενεθάρρυνε»²⁷. Εκτός από την βοήθεια σε φάρμακα, τρόφιμα,  τσιγάρα και είδη πρώτης ανάγκης, οι κρατούμενοι δεν διέθεταν καθόλου χρή ματα καθώς οι Ιονικές δραχμές που είχαν δεν είχαν αξία στο Ελληνικό κράτος. Ο  αριθμός των κρατουμένων στο Μεσολόγγι αυξήθηκε. Προστεθήκαν σε αυτούς  ο γνώριμος τους από το Αλβανικό μέτωπο, έφεδρος ανθυπολοχαγός πεζικού, Κ.  Νούνεσης, με άλλους 3 ακόμα Κερκυραίους και έναν Κεφαλλονίτη. Ταυτόχρονα  μεγάλωσε και η αγανάκτησή τους για όσα διαδραματίστηκαν στη Ζάκυνθο, όταν  έγινε γνωστό ότι στο πολυπληθέστερο νησί της Κέρκυρας συνελήφθησαν μόνο  10 άτομα, αλλά με παρεμβάσεις εξορίζονται μόνο 5. 

Η ανεκτή διαμονή στο Μεσολόγγι τελείωσε στις 12 Ιανουαρίου με την ανα χώρηση τους για την Πάτρα, τελευταίο σταθμό σε ελληνικό έδαφος. Ο άρρωστος  Διονύσιος Ποταμίτης παρέμεινε στο στρατόπεδο, ανήμπορος να ακολουθήσει  τους υπόλοιπους, αλλά επακολουθώντας, χωρίς να το ξέρει βέβαια, τη καλή του  μοίρα της σωτηρίας. Αργότερα επέστρεψε στη Ζάκυνθο. 

Η παραμονή στο επιταγμένο ξενοδοχείο «Ολύμπια», με τα σφραγισμένα  παράθυρα και με ηλεκτρικό φωτισμό νύχτα και μέρα, ήταν απελπιστική, αλλά  κράτησε μόνο 8 ημέρες. 

Ακολούθησε η επιβίβαση στο μοιραίο πλοίο «Citta Di Genova», ένα επιβατικό  8.000 τόνων στα χρόνια της ειρήνης, τώρα κατάλληλα εξοπλισμένο συμφώνα με  τις απαιτήσεις του πολέμου και η αναχώρηση στις 20 Ιανουαρίου για το ταξίδι,  που έμελλε να είναι το τελευταίο για πολλούς από τους επιβάτες του. Στο πλοίο  επιβιβάστηκαν 152 Έλληνες αξιωματικοί και 650 αδειούχοι Ιταλοί στρατιωτικοί.  Η ζωή των κρατούμενων και η συμπεριφορά του πληρώματος και καραμπινιέρων  συνοδών άλλαξε στο πλοίο, ίσως από τη κοινή μοίρα και το μεγάλο φόβο και  που διακατείχε όλους από το κίνδυνο τορπιλισμού ή βομβαρδισμού του πλοίου.  

26. Παναγιώτου Ακτύπη – Μορογιάννη, ο.π. σελ. 15. 

27. Παναγιώτου Ακτύπη – Μορογιάννη, ο.π. σελ. 17.

17 

Πομόνης 

Τους διανεμηθήκαν με τη επιβίβαση σωσίβια, τους δόθηκαν οδηγίες χρήσης  τους, εγκαταστάθηκαν σε ομαδικό θάλαμο με κρεβάτια και χορηγήθηκε επαρκές  συσσίτιο. Οι ανώτεροι σε βαθμό αξιωματικοί Καποδίστριας και Βερναδάκης εγκα ταστάθηκαν σε καμπίνες. Ο σεβασμός του φασισμού στην στρατιωτική ιεραρχία! 

Στη διάρκεια της διαμονής του συσσιτίου, αξιωματικός του πλοίου τους δια βεβαίωσε για την καλή κατάσταση του πλοίου, τη μεγάλη ταχύτητά και ευελιξία  του, καθώς και για την ….. καλή του τύχη! Είχε τορπιλιστεί 7 φορές ανεπιτυχώς!  Η σκηνή επαναλήφτηκε και κατά τη διανομή του πρωινού ροφήματος, όπου ο  αξιωματικός, χωρίς να φορά πλέον το σωσίβιό του, ανακοίνωνε χαρούμενος:  «Πλέουμε στην Αδριατική, τη «mare nostrum», παράλληλα προς τις Αλβανικές  ακτές σε απόσταση 30 μίλια από τον Αυλώνα. Έτσι σε 8 ώρες θα είμαστε στο  Μπάρι. Πρέπει να τονίσω ότι από εδώ και πέρα δεν διατρέχουμε πλέον κανένα  κίνδυνο».²⁸«Το Citta di Genova», περήφανο διασχίζει τα ήσυχα νερά του Ιονίου,  αφήνοντας πίσω τις όμορφες ακτές της Κέρκυρας. H ώρα είναι 12 μεσημβρινή  που μας αναγγέλλουν ότι φτάσαμε στο ύψος της Αυλώνος……. Έχουμε ξεφύγει πλέον τον κίνδυνο, οι περισσότεροι ναύτες έχουν πετάξει τα σωσίβιά τους και  κυκλοφορούν με το ύφος της βεβαιότητας του ανθρώπου που δεν διατρέχει  τον παραμικρό κίνδυνο…..» γράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο ο όμηρος  ανθυπολοχαγός Σαράντης Παπανικολάου ²⁹ από τα Γιάννενα, ενώ ο υπολοχαγός  

28. Ντίνος Βυθούλκας, ο.π. σελ. 61. 

29. Ο φιλόλογος έφεδρος ανθυπολοχαγός πεζικού Σαράντης Παπανικολάου συνελήφθη στους Φιλιάτες.

18 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

Λάμπρος Ζήβας αναφέρει ότι: «Μπαίνουμε στο «mare nostrum», έτσι τονίζει  ο καπετάνιος μας και δεν υπάρχει ουδείς κίνδυνος, γι’ αυτό κάλεσε και τους  συνταγματάρχες Έλληνες στα ιδιαίτερα διαμερίσματα του για τσάι».³⁰ 

Στις 1.20 το μεσημέρι το πλοίο δέχτηκε τη πρώτη τορπίλη, για να το στείλει  στο βυθό η δεύτερη 45 λεπτά αργότερα. Τις εξαπέλυσε το Βρετανικό υποβρύ χιο «HMS Tigris».³¹ Οι αξιωματικοί του πλοίου, πεπεισμένοι από τη φασιστική  

Περιγραφή της περιπέτειας των ομήρων βρίσκουμε στο ημερολόγιο του, αρχείο Γεωργίου Πάσχου, δημοσιευμένο  στο διαδίκτυο. 

30. Δ.Χ. Στραβόλεμος, ο.π., σελ. 258. 

31. Την ίδια τύχη είχε και αγγλικό υποβρύχιο «Τίγρης», ένα μήνα αργότερα, καθώς εκτελώντας την 18η πολεμική  του περιπολία, βυθίστηκε στις 27 Μαρτίου 1943, αύτανδρο και με τους 63 άνδρες του, από το γερμανικό 

19 

Πομόνης 

προπαγάνδα για τη παντοδυναμία και το άτρωτο του ιταλικού ναυτικού είχαν  χαλαρώσει τα μέτρα επιτήρησης και δεν έγινε αντιληπτό το υποβρύχιο που  πλησίασε το σκάφος!  

Ακολούθησαν σκηνές πανικού και αλλοφροσύνης καθώς οι, πάνω από  1000, επιβάτες του προσπαθούσαν να βρουν τρόπο να σωθούν. Ο τρόμος και ο  πανικός κατέλαβε και τα μέλη του πληρώματος του πλοίου, ώστε δεν εξέπεμψε  ούτε το σήμα κίνδυνου! Οι πλέον τυχεροί βρέθηκαν στις λίγες βάρκες που έπε 

σαν στη θάλασσα, άλλοι στις σχεδίες, πολλοί έπεσαν στη θάλασσα ακόμα και  χωρίς σωσίβιο. Οι ναυαγοί, όσοι μπόρεσαν να επιζήσουν, αφού πέρασαν όλη τη  νύχτα στα παγωμένα νερά, περισυλλέγησαν από ιταλικά ναυαγοσωστικά που  τους αποβίβασαν στη ιταλική ναυτική βάση, στη νήσο Σάσσωνα.³²Από τους 24  Ζακυνθινούς εξόριστους κατάφεραν να επιζήσουν μονάχα 13, ενώ από τους  152 Έλληνες ομήρους 71 χάθηκαν στα παγωμένα νερά της Αδριατικής. Ανάμεσα  στους απολεσθέντες συμπεριλαμβάνονται και 5 ανώτεροι Έλληνες αξιωματικοί,  μεταξύ αυτών ο θρυλικός συνταγματάρχης Κ. Δαβάκης. 

Στη Σάσσωνα, όπου λειτουργούσε και εξακολουθεί να λειτουργεί και σήμερα  ιταλική ναυτική βάση, παρασχέθηκαν οι πρώτες βοήθειες στους ναυαγούς και  στοιχειώδης περίθαλψη και τροφή. Στον έφεδρο υπολοχαγό Λάμπρο Ζήβα έλαχε  το πικρό καθήκον να πραγματοποιήσει την αναγνώριση των σορών των πνιγμένων  ζακυνθινών συγκρατουμένων του, Π. Θεοφάνους, Ι. Καλλίγερου, Γ. Ραπτόπουλου,  Δ. Καρβελά και Κ. Κολυβά. Θάφτηκαν στο ερημονήσι της Αδριατικής. Τα οστά  τους με μέριμνα της Ελληνικής κυβέρνησης μεταφέρθηκαν το 1963 στη Ζάκυνθο  και θάφθηκαν με τιμές ηρώων στον οικογενειακό τους τάφο. Οι υπόλοιποι 6  χάθηκαν μαζί με το μοιραίο πλοίο στα βάθη της Αδριατικής. 

Από την Αυλώνα ξεκινά η δεύτερη προσπάθειά για τη μεταφορά τους  στη Ιταλία με το εμπορικό πλοίο «Rosandra».Το ταξίδι ήταν εφιαλτικό! Τους  συνόδευε ο παραλυτικός φόβος της πιθανότητας ενός δεύτερου τορπιλισμού  και ο εκκωφαντικός ήχος συγκρουόμενων άδειων βαρελιών που μεταφέρει το  πλοίο με σφοδρή θαλασσοταραχή. Μετά την άφιξη στο Μπάρι προωθούνται  στο Campo Concetramento P.C. 75. [Στρατόπεδο Συγκεντρώσεως Αιχμαλώτων  Πολέμου αριθμ. 75]. 

ανθυποβρυχιακό σκάφος UJ 2210, σε απόσταση 6 ναυτικά μίλια, νοτιοανατολικά του νησιού Κάπρι (Capri),  στον κόλπο της Νάπολης. 

32. Τα παιχνίδια της τύχης και της ιστορίας! Η Σάσσων, η «χαμένη» νήσος, η οποία τον 19ο αιώνα παραχωρήθηκε  στην Ελλάδα ως τμήμα των Ιονίων νήσων (τμήμα των Διαπόντιων νησιών), κατέληξε στη κυριαρχία της  Αλβανίας, στην οποία παρέμεινε για χρόνια σαν ναυτική βάση ακόμα και σοβιετικών, και τελικά πουλήθηκε  στη Ιταλία όπου αποτελεί και πάλι ναυτική της βάση. Το νησί αυτό έμελλε να γίνει η στεριά της σωτηρίας για  τους Επτανήσιους ναυαγούς στα 1943!

20 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

Η ζωή στην ομηρία 

Η ζωή στην ομηρία ξεκίνησε με δεκαπενθήμερο εγκλεισμό στην απομόνωση  του στρατοπέδου Campo Concetramento P.C. Νο75 έξω από το Μπάρι, για υγει ονομικούς λόγους. Στο στρατόπεδο βρίσκονται αιχμάλωτοι πολέμου από όλα τα  πολεμικά μέτωπα και από πολλές εθνικότητες.  

Τη διοίκηση του στρατοπέδου ασκούσε ένας Ιταλός συνταγματάρχης ως  εξωτερικός διοικητής και ο ανώτερος σε βαθμό αιχμάλωτος, ένας Νοτιοαφρι κανός ταγματάρχης του Βρετανικού στρατού, ως εσωτερικός. Στο στρατόπεδο  παρέμειναν οι Ζακυνθινοί όμηροι έως τον Ιούνιο του 1943. Για την αντιμετώπιση  των δυσκολιών της αιχμαλωσίας, οργανώθηκαν ακολουθώντας τα στρατιωτικά  πρότυπα και επιδόθηκαν σε δραστηριότητες που τους βοηθούσαν να αντιμετω πίσουν στον μακροχρόνιο εγκλεισμό. Οργάνωσαν χορωδία, δέχτηκαν μαθήματα  Αγγλικής γλώσσας από συγκρατουμένους, ελάβαιναν μέρος σε ποδοσφαιρικούς  αγώνες και αγώνες χαρτοπαιξίας. Με τις εξελίξεις του πολέμου ο αριθμός των  αιχμαλώτων μεγάλωνε και μαζί τους η ομάδα των Ελλήνων κρατουμένων.  Καθοριστικός παράγοντας για την επιβίωση τους υπήρξε η ένταξή τους στους  δικαιούχους αποστολής δεμάτων από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό. 

Ενδεικτικό των συνθηκών και των στερήσεων στο στρατόπεδο είναι όσα  αναφέρονται στο γράμμα που θα στείλει ο Σ. Παπανικολάου στους δικούς του  το καλοκαίρι του 1943: «Λαβαίνομεν ένα δέμα κάθε εβδομάδα από τον Ερυθρόν Σταυρόν. Μόνο στερούμεθα ενδυμάτων και κυρίως εσωρούχων. Γιαυτό στείλτε  μου ένα δεματάκι με σαπούνι, μαντήλια και καμιά φανέλα αθλητική, διότι έχουμε καλοκαίρι, επίσης κλωστές και τίποτε ξηρές τροφές».³³Χωρίς τα πολύτιμα αυτά  δέματα δύσκολα θα επιζήσουν μέσα στις φοβερές συνθήκες της αιχμαλωσίας  και του πολέμου. 

Τον Ιούνιο του 1943, με το φασιστικό καθεστώς να κλυδωνίζεται, οι αιχμά λωτοι μεταφέρονται στη Τοσκάνη, στο Στρατόπεδο Αιχμαλώτων Πολέμου Νο  38, στη βίλα Αscensione στο χωριό Poppi. Τους εγκαθιστούν σε μια πολυτελή  βίλα η οποία προπολεμικά χρησιμοποιείται από κάποιο κολλέγιο κοριτσιών της  Ρώμης για παραθερισμό³⁴. 

33. Στη φωτογραφία ολόκληρη η επιστολή με ημερομηνία 30-3-43 του Σαράντη Παπανικολάου από το αρχείο  Γεωργίου Πάσχου. 

34. Στην φωτογραφία κρατούμενοι στη βίλα Ascensione στο χωριό Poppi. Μεταξύ αυτών με το καπέλο ο  μετέπειτα δήμαρχος Ζακυνθίων Λάμπρος Ζήβας

21 

Πομόνης 

22

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  

ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

Εδώ τα μέτρα εγκλεισμού και επιτήρησης έχουν χαλαρώσει, αλλά οι συνθήκες  επιβίωσης χειροτερεύουν, καθώς το καθεστώς καταρρέει και η Ιταλία αλλάζει  στρατόπεδο. «Στις 11 Οκτώβρη η κυβέρνηση Μπαντόλιο κήρυξε επιτέλους το  πόλεμο κατά της Γερμανίας κι η Ιταλία έγινε μέλος του αντιφασιστικού συνα 

σπισμού ……. Μέσα στη βίλα η κατάσταση που διαμορφώθηκε είναι περίεργη.  Με τους φύλακες μας βρισκόμαστε πια στο ίδιο στρατόπεδο, είχαμε κοινούς  εχθρούς και κοινά συμφέροντα» αφηγείται ο Βασίλειος Ραψομανίκης, με την  μυθιστορηματική γραφίδα της Ρένας Ραψομανίκη.³⁵ Το βασικό πρόβλημα είναι  η ανεύρεση τροφίμων καθώς η αποστολή των δεμάτων του Ερυθρού Σταυρού  είναι πλέον δυσχερέστερη, και μόνο στα τέλη Ιουλίου θα φτάσουν τα σωτήρια  δέματα τροφίμων και ιματισμού από την Αργεντινή! Στη βίλα οι εξόριστοι θα  ακούσουν τους Ιταλούς φύλακές τους να πανηγυρίζουν για τη ανατροπή του  Μουσολίνι, εκεί θα αναπτερωθούν οι ελπίδες τους για λήξη του πολέμου και  επαναπατρισμό, εκεί θα αποκτήσουν νέες ταυτότητες που θα τους μετατρέψουν  

35. Ρένα Ραψομανίκη, Το μυστικό της κομμένης φωτογραφίας. Μυθιστορηματική μεταφορά της ιστορίας του  δάσκαλου ομήρου Βασιλείου Ραψομανίκη, Αυτοέκδοση 2016 σελ. 100.

23 

Πομόνης 

από αιχμαλώτους σε «πολιτικούς εγκλείστους». Στη βίλα Αscensione θα τους  βρουν οι νέοι κυρίαρχοι, οι Γερμανοί, που καταλαμβάνουν την περιοχή, αμυνό μενοι απέναντι στα συμμαχικά στρατεύματα που προελαύνουν από το ιταλικό  Νότο. Στις 11 Δεκεμβρίου 1943, η βίλα εκκενώνεται από τους αιχμαλώτους για  να αποδοθεί στον Γερμανικό στρατό, οπότε οι αιχμάλωτοι φιλοξενούνται σε  σπίτια στο χωριό Poppi. 

 Τον Φεβρουάριο του 1944, υπό τη κατοχή πλέον των Γερμανών, οι αιχμά λωτοι θα μεταφερθούν στο Campo Concentramento di Fossoli [Στρατόπεδο  Συγκεντρώσεως Αιχμαλώτων Πολέμου του Φόσσολι] κοντά στη Μόντενα. Εκεί  θα παραμείνουν κρατούμενοι, μαζί με ένα μεγάλο πλήθος αιχμαλώτων από όλα  τα ευρωπαϊκά κράτη καθώς και Ιταλών αντιφασιστών. Στο στρατόπεδο Φόσσολι,  η επιβίωση εξασφαλίζεται και πάλι μόνο χάρη στις αποστολές δεμάτων του  Ερυθρού Σταυρού. Εκεί θα λάβουν γνώση της αίτησης της Ελληνικής κατοχικής  κυβέρνησης του Ι. Ράλλη με την οποία ζητείται από τις Γερμανικές αρχές κατοχής:  «όπως ευαρεστηθώσι και διευκολύνωσι την εις τας εστίας επάνοδον των …..

24 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

εβδομήκοντα Ελλήνων κρατουμένων εν τω Στρατοπέδω Φόσσολι της Μόδενας  Ιταλίας». Η έκλυση που δεν εισακούστηκε βέβαια ποτέ. 

Στις 18 Ιουλίου το στρατόπεδο διαλύεται και οι Έλληνες έγκλειστοι, πάντα  με ένοπλη συνοδεία, διαμοιράζονται σε χωριά. Οι όροι της διαμονής τώρα έχουν  αλλάξει για τους Ζακυνθινούς ομήρους. Οι δήμαρχοι, στων οποίων την ευθύνη  αφήνονται, συμπεριφέρονται πολύ φιλικά και προσπαθούν να απαλύνουν τις  κακουχίες των εξορίστων. Θα διασκορπιστούν σε διαφορετικά χωριά, η ομάδα  θα χάσει την συνοχή της και τη αλληλοϋποστήριξη αλλά θα συγχρωτιστεί με τους  Ιταλούς οι οποίοι από κατακτητές είναι πλέον κατακτημένοι. Θα φιλοξενηθούν  σε σπίτια, συνάπτοντας σχέσεις φιλίας, θα δεχτούν και θα παραδώσουν μαθή ματα ιταλικών και ελληνικών και θα συμμετάσχουν στις γεωργικές εργασίες του  τόπου. Όμως και εδώ η επιβίωση θα είναι αδύνατη χωρίς τα πολύτιμα δέματα  του Ερυθρού Σταυρού, τα οποία φθάνουν, όποτε φθάνουν, μέσω Ελβετίας. Η  αποστολή τους έγινε δυσχερέστερη λόγω των εξελίξεων του πολέμου.« Στις 5  Δεκέμβρη ήλθε η εθνική έξαρση: η ελληνική ορεινή ταξιαρχία κατέλαβε το Ρίμινι.  Το Ρίμινι ήταν κοντά στη Μπολόνια κι η Μπολόνια σε απόσταση αναπνοής. Οι  ελευθερωτές πλησίαζαν και στο πλευρό τους είχαν Έλληνες»³⁶. Μαζί με τους  κατοίκους των χωριών, θα παρακολουθήσουν την αποχώρηση των ηττημένων  γερμανικών στρατευμάτων και θα υποδεχτούν πανηγυρικά τα αμερικανικά στρα τεύματα που έφεραν την ελευθερία και την πολυπόθητη ημέρα της επανόδου  στη πατρίδα. Ήταν Μάιος του1945, όταν ο πόλεμος έληξε στην Ευρώπη. 

Η επιστροφή στην πατρίδα άρχισε τον Μάιο, πάνω σε Αγγλικά καμιόνια με  το αίσθημα της ελευθερίας να τους κατακλύζει. Θα μεταφερθούν στο λιμάνι του  Τάραντα, αναζητώντας το πλοίο της επιστροφής, χωρίς χρήματα, χωρίς ρουχισμό,  χωρίς ελληνική ή συμμαχική πρόνοια για την επιστροφή τους. Η καταστρεμμένη  Ελλάδα του 1945, με τα άλυτα πολιτικά και πολιτειακά της προβλήματα είναι ανί 

κανη να μεριμνήσει για τον επαναπατρισμό των χιλιάδων Ελλήνων κρατούμενων  από τα στρατόπεδα συγκεντρώσεων της Γερμανίας και Ιταλίας.³⁷Οι προτεραιότητες  είναι άλλες. Θα παραμείνουν σε αναζήτηση μέσου και άδειας αναχώρησης, σε  κατάσταση απόγνωσης και για δυο μήνες, πεινασμένοι και ρακένδυτοι. 

Σε αυτές τις συνθήκες απόγνωσης και απογοήτευσης, ο όμηρος γιατρός  Θανάσης Γκλιάτης από το Μαρκόπουλο Αττικής, ενώ άντεξε στη περιπέτεια της  

36. Ρένα Ραψομανίκη, ο.π. σελ. 117. 

37. Η Αννίτα Πανερίτου, ο.π., αναφέρει: «Μετά την απελευθέρωση από τους Συμμάχους και τη λήξη του πολέμου  στην Ευρώπη τον Μάιο του 1945, άρχισε η οδύσσεια της επιστροφής τους, με πολύμηνες περιπλανήσεις σε  μια χαοτική Ευρώπη. Όταν έφτασαν στην Ελλάδα, πολλοί αντιμετωπίστηκαν από το κράτος με καχυποψία,  λόγω των πολιτικών τους πεποιθήσεων».

25 

Πομόνης 

ομηρίας, θα βάλει τέλος στη ζωή του!³⁸ Ένα Αγγλικό φορτηγό θα τους φέρει στον  Πειραιά, τον Ιούλιο του 1945, για να φτάσουν στη Ζάκυνθο μετά από ένα μήνα.  Κάποιοι από τους ομήρους αξιωματικούς θα στρατευτούν σχεδόν αμέσως, κάποιοι  βρίσκονται ήδη σε στρατιωτική δράση³⁹, μια και η χώρα βρίσκεται μπροστά σε  σοβαρά προβλήματα που θα εξελιχτούν σε εμφύλιο πόλεμο.  

Η ιστορία των Ζακυνθινών ομήρων είναι μέρος της ιστορίας, ενός μεγάλου  πλήθους ελλήνων αξιωματικών από πολλά μέρη της ιταλοκρατούμενης χώρας.  Είναι ένα φασιστικό έγκλημα που επιτελέστηκε χωρίς τη παραμικρή πρόκληση.  

Ήταν ένα αδικαιολόγητο μέτρο των αρχών κατοχής που έλαβαν προληπτικά, με  στόχο τον ευνουχισμό της ζακυνθινής κοινωνίας και την αποφυγή οιασδήποτε  μελλοντικής αντίστασης στον επιδιωκόμενο αφελληνισμό, τον εξιταλισμό της  και τη προσάρτηση στο ιταλικό imperium. Οι επιπτώσεις του μπορούν να συνο 

ψιστούν στα εξής: 

• Το τραγικό τέλος 11 από τους ομήρους στα παγωμένα νερά της Αδριατικής  και η μαρτυρική ζωή των υπολοίπων σε στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου  προέχει κάθε σχολιασμού. Ωστόσο δεν είναι αμελητέες και οι πολιτικές  επιπτώσεις του γεγονότος. Η απουσία τόσων εγκρίτων πολιτών και μάλιστα  αξιωματικών με πολεμική εμπειρία από το νησί επέδρασε στα γεγονότα και  τις στάσεις που συνέβησαν στα χρόνια που ακολούθησαν. 

Βέβαια, η ιστορία δεν γράφεται με υποθέσεις. Κανείς δεν μπορεί να πει ποια  μορφή, ποιο μέγεθος και ποιο εύρος θα είχαν οι αντιστασιακές οργανώσεις, εάν  δεν εξουδετερώνονταν με αυτό το τρόπο 25 από τα πλέον δραστήρια μέλη της  ζακυνθινής κοινωνίας, αλλά και πόσο θα επηρέαζαν τις πολιτικές εξελίξεις, τις  βιαιοπραγίες, τους φόνους στο νησί κατά τη κατοχή και μετά την απελευθέρωση. 

• Εκτιμώ όμως ότι η άδικη αυτή πράξη των Ιταλικών αρχών κατοχής και των  ντόπιων συνεργατών τους, ο αριθμός και η επιλογή των συγκεκριμένων  συλληφθέντων, επέδρασε ώστε να φανεί καθαρά το πρόσωπο του φασι σμού. Στα 1942 στη Ζάκυνθο αρκετοί δεν το έβλεπαν, ή μάλλον δεν ήθελαν,  τυφλωμένοι από τη ρητορεία και τη προπαγάνδα περί «ιταλικότητας» του  Ιονίου και επαναφοράς του ενδόξου Βενετσιάνικου παρελθόντος και φυσικά  των προνομίων τους, δεν ήθελαν να το δουν. 

38. Ντίνος Βυθούλκας , 2005,ο.π. σελ. 248. 

39. Ο Κ. Νούνεσης βρίσκεται ήδη στο Κέντρο Εκπαιδεύσεως Ισμαηλίας από το Σεπτέμβριο του 1944.

26 

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  

ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

ΟΙ ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ
1	Καποδίστριας  Αντώνιος	απόστρατος  Συνταγματάρχης  Πεζικού	Αρχηγός του Ε.Σ.Σ.
2	Βερναρδάκης  Σπυρίδων	απόστρατος  Ταγματάρχης Πεζικού
3	Γιατράς Αντώνιος	έφεδρος Λοχαγός  Μηχανικού	δάσκαλος, διευθυντής  Γ. Δημοτικού  σχολείου, μέλος Ε.Σ.Σ
4	Θεοδωρακόπουλος  Παναγιώτης	έφεδρος Λοχαγός  Πεζικού.	Δικηγόρος, πρόεδρος  Δικηγορικού  Συλλόγου, μέλος Ε.Σ.Σ
5	Καλλίγερος Ιωάννης	έφεδρος Λοχαγός  Ταχυδρομικού	ταχυδρομικός
6	Καψαμπέλης  Παναγιώτης	έφεδρος Λοχαγός  Υγειονομικού	γιατρός
7	Οικονόμου Ιωάννης	έφεδρος Λοχαγός  Στρατιωτικής  Δικαιοσύνης	Πρόεδρος  Πρωτοδικών
8	Ποταμίτης Διονύσιος	έφεδρος Λοχαγός  Πεζικού	δικηγόρος
9	Βλασόπουλος  Διονύσιος,	έφεδρος Υπολοχαγός  Πυροβολικού	δάσκαλος
10	Δημητρακόπουλος  Λεωνίδας	έφεδρος λοχαγός  Πεζικού	γραμματέας  Πρωτοδικείου, μέλος  Ε.Σ.Σ
11	Θεοφάνους Παύλος	έφεδρος Υπολοχαγός  Πεζικού	Διευθυντής  Ηλεκτρικής Εταιρείας
12	Καρβελάς Διονύσιος	έφεδρος Υπολοχαγός  Πεζικού	Δικηγόρος, μέλος Ε.Σ.Σ
13	Ραυτόπουλος  Γεράσιμος	έφεδρος Υπολοχαγός  Πυροβολικού	υπάλληλος Αγροτικής  Τράπεζας, μέλος Ε.Σ.Σ
14	Ακτύπης Παναγιώτης	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	Κτηματίας, μέλος Ε.Σ.Σ
15	Βορίσης Πέτρος.	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Διαχείρισης	εφοριακός

27

Πομόνης 

16	Βυθούλκας  Κωνσταντίνος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	δάσκαλος
17	Κλάδης Ανδρέας,	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Μεταφορών	δικηγόρος,  γραμματέας Ε.Σ.Σ.
18	Κολυβάς  Κωνσταντίνος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πυροβολικού	δικηγόρος
19	Κολυβάς  Κωνσταντίνος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	καθηγητής φυσικών
20	Μαντζουράτος  Νικόλαος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	Αγρονόμος  Κατασταρίου
21	Μακρής Ευάγγελος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Υγειονομικού	φαρμακοποιός
22	Παπαντωνόπουλος  Χρήστος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	ταμιακός υπάλληλος
23	Ραψομανίκης  Βασίλειος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού.	δάσκαλος
24	Συμβουλίδης  Αλέξανδρος	έφεδρος  Ανθυπολοχαγός  Πεζικού	φοιτητής
25	Ζήβας Λάμπρος	έφεδρος Υπολοχαγός  Πεζικού	Δικηγόρος, μέλος Ε.Σ.Σ

28

ΖΑΚΥΝΘΙΝΟΙ ΟΜΗΡΟΙ ΤΟΥ ΙΤΑΛΙΚΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ  

ΜΙΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΠΟΥ ΕΞΕΛΙΧΤΗΚΕ ΣΕ ΤΡΑΓΩΔΙΑ 

ΟΙ ΔΙΑΣΩΘΕΝΤΕΣ
1	Ακτύπης Παναγιώτης
2	Βλασόπουλος Διονύσιος
3	Βορέσης Πέτρος
4	Βυθούλκας Κωνσταντίνος
5	Δημητρόπουλος Λεωνίδας
6	Ζήβας Λάμπρος
7	Καψαμπέλης Παναγιώτης
8	Κλάδης Ανδρέας
9	Κολυβάς Κων/νος (δικηγόρος)
10	Μαντζουράτος Νικόλαος
11	Παπαντωνόπουλος Χρήστος
12	Ραψομανίκης Βασίλειος
13	Συμβουλίδης Αλέξανδρος

Oι φωτογραφίες 4, 5, 6 είναι από το βιβλίο του Ντίνου Βυθούλκα:  «όμηρος – Ένας έφεδρος Αξιωματικός, όμηρος των Ιταλών, διηγείται…»  ΤΡΙΜΟΦΟ, Ζάκυνθος, 2005