Η επιστροφή της μνήμης του Σπύρου Μαρίνου Γεωργαρά: από το σκοτάδι της χούντας στη δημόσια ιστορική συνείδηση | Γράφει ο Αντώνης Κασσιμάτης*
(*) τ. Δημοτικός Σύμβουλος και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία
Πενήντα χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, η υπόθεση του Ζακυνθινού Σπύρου Μαρίνου Γεωργαρά επιστρέφει δυναμικά στη δημόσια ιστορική συζήτηση
Η πρόσφατη συνέντευξη**του ερευνητή και συγγραφέα Δημήτρη Βεριώνη στην ΕΡΑ Ζακύνθου, στο πλαίσιο της επετείου της 17ης Νοεμβρίου, επαναφέρει μια τραγική και για δεκαετίες αποσιωπημένη ιστορία: τη δολοφονία ενός 31χρονου νέου από την Εξωχώρα Ζακύνθου, στην επιχείρηση καταστολής της εξέγερσης.
Η περίπτωση Γεωργαρά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η βία της δικτατορίας και η επίσημη αποσιώπηση μπόρεσαν να σβήσουν σχεδόν ολοκληρωτικά τη μνήμη ενός θύματος. Ο Γεωργαράς, ιδιωτικός υπάλληλος και ενεργός νέος της εποχής, βρισκόταν στο Πολυτεχνείο τις ημέρες της εξέγερσης. Χτυπήθηκε βάναυσα με συμπαγείς ράβδους από τις δυνάμεις καταστολής, υπέστη βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις και μεταφέρθηκε σε κρίσιμη κατάσταση στο Θεραπευτήριο Πεντέλης, όπου και κατέληξε στις 19 Νοεμβρίου 1973. Παρά τα αδιαμφισβήτητα στοιχεία, η επίσημη αιτία θανάτου καταχωρίστηκε ως «οξύ αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο».
Η συγκάλυψη συνεχίστηκε ακόμη και μετά τον θάνατό του. Όπως προκύπτει από τις μαρτυρίες που κατέγραψε ο Βεριώνης, η μεταφορά της σορού του στη Ζάκυνθο έγινε υπό αστυνομική επιτήρηση• συγγενείς εμποδίστηκαν να ταξιδέψουν, ενώ η χούντα επέμενε να μην αποκαλυφθεί η πραγματική αιτία του θανάτου
Όταν το φέρετρο ανοίχθηκε στο χωριό, συγγενείς αντίκρισαν το κεφάλι του νεκρού τυλιγμένο με επιδέσμους, γεγονός που δεν συμβαδίζει με την επίσημη αιτία θανάτου. Εκεί, στο νεκροταφείο της Εξωχώρας, η τοπική κοινωνία κατέγραψε τη δική της αλήθεια: ο Σπύρος είχε δολοφονηθεί. Η πρώτη επιστροφή δεν ήταν μόνο η επιστροφή του σώματος, αλλά η πρώτη ρωγμή στη σιωπή.
Η πρώτη αποκατάσταση της μνήμης του ήρθε ένα χρόνο μετά την πτώση της δικτατορίας. Τον Σεπτέμβριο του 1974, στη Ζάκυνθο τελέστηκε το πρώτο πολιτικό μνημόσυνο. Παρών ήταν ο δημοσιογράφος Γρηγόρης Παπαδάτος, ο οποίος είχε ήδη στείλει στον εισαγγελέα Τσεβά, τον ανακριτή της υπόθεσης Πολυτεχνείου, υπόμνημα με καταγραφή των νεκρών. Ο Παπαδάτος υπήρξε ο πρώτος που μίλησε δημόσια για την υπόθεση Γεωργαρά και κατήγγειλε τις πιέσεις που είχαν ασκηθεί στην οικογένεια του νεκρού, ώστε να παραμείνει σιωπηλή.
Ωστόσο, για δεκαετίες η Ζάκυνθος δεν συζήτησε όσο θα έπρεπε για τον δικό της νεκρό του Πολυτεχνείου. Η μεταπολιτευτική περίοδος, όπως τονίζει ο Βεριώνης, δεν υπήρξε πάντοτε έτοιμη να αντιμετωπίσει με ειλικρίνεια το παρελθόν της. Πολλοί κρατικοί θεσμοί συνέχισαν να αναπαράγουν τις ιατροδικαστικές εκθέσεις της δικτατορίας, ενώ μάρτυρες που στην ανάκριση είχαν καταθέσει κρίσιμα στοιχεία αργότερα στη δίκη υπαναχώρησαν.
Η ιστορική έρευνα όμως δεν σταμάτησε. Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, με μια συστηματική και επιστημονικά θεμελιωμένη εργασία, επιβεβαίωσαν την περίπτωση Γεωργαρά σε έναν κατάλογο που έφτασε στους 24 νεκρούς. Αυτή υπήρξε η πρώτη ουσιαστική ιστοριογραφική επαναφορά της υπόθεσης.
Η δεύτερη μεγάλη επιστροφή της μνήμης ήρθε το 2018, όταν το Δημοτικό Συμβούλιο Ζακύνθου αποφάσισε ομόφωνα να τιμήσει τον Σπύρο Μαρίνο Γεωργαρά. Παρότι η απόφαση αυτή δεν υλοποιήθηκε ακόμη, αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα αναγνώρισης της ιστορίας του από τη θεσμική τοπική κοινωνία. Ακολούθησαν το 2022 δημόσιες εκδηλώσεις, προβολές ντοκιμαντέρ και συνεντεύξεις, μεταξύ των οποίων και εκείνη του ξαδέλφου του και συναγωνιστή του στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, Βαρθάλη Βαρθαλάκη. Στεφάνια κατατέθηκαν από πολιτικούς και κοινωνικούς φορείς, ενώ το ενδιαφέρον για τον Γεωργαρά άρχισε να αποκτά ξανά δημόσιο χώρο.
Η τρίτη επιστροφή της μνήμης, η επιστροφή του σήμερα, είναι η ερευνητική εργασία του Βεριώνη. Η δεκαετής του έρευνα, που κατέληξε στο βιβλίο «Θάνατοι στη Χούντα» (εκδ. Τόπος), συγκέντρωσε 250 συνεντεύξεις, πλήθος αρχειακού υλικού και ανέδειξε συνολικά 247 περιπτώσεις θανάτων που συνδέονται με το καθεστώς. Στο βιβλίο, η υπόθεση Γεωργαρά ανασυντίθεται πλήρως μέσα από μαρτυρίες, τεκμήρια και λεπτομέρειες που φωτίζουν τόσο τις συνθήκες του θανάτου όσο και τη μεταγενέστερη προσπάθεια συγκάλυψης.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η ιστορία αυτή δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ως μέρος της μεγάλης ιστορικής εικόνας: της βίας, της λογοκρισίας, της προπαγάνδας, των εξοριών και των μηχανισμών του καθεστώτος που επιχείρησαν να εξαφανίσουν όχι μόνο τους ανθρώπους αλλά και τη μνήμη τους.
Η σημερινή δημοσιογραφική και ιστορική συζήτηση για τον Σπύρο Μαρίνο Γεωργαρά δεν είναι απλώς ένα μνημόσυνο. Είναι μια πράξη ιστορικής δικαιοσύνης. Σε μια εποχή που η δημόσια σφαίρα δοκιμάζεται από παραποιήσεις, αμφισβητήσεις και την εξίσωση θύτη–θύματος, η τεκμηριωμένη επαναφορά της αλήθειας αποκτά ιδιαίτερο βάρος.
Τον Γεωργαρά δεν πρέπει να τον θυμόμαστε μόνο ως έναν από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου• πρέπει να τον θυμόμαστε ως έναν άνθρωπο που διεκδίκησε δημοκρατία, που δολοφονήθηκε από το καθεστώς, που η ιστορία του αποκρύφτηκε και που σήμερα επιστρέφει για να μας υπενθυμίσει πως η μνήμη δεν είναι ρομαντική πράξη – είναι πράξη ευθύνης.
Και αυτό, όπως καταλήγει ο Δημήτρης Βεριώνης, δεν αφορά μόνο το παρελθόν: αφορά το πολιτικό ήθος και τη δημοκρατική επαγρύπνηση του σήμερα και του αύριο.
(*) δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Ημέρα» Ζακύνθου
(**) Ακούστε την συνέντευξη του Δημ. Βεριώνη στον δημοσιογράφο της ΕΡΑ Ζακύνθου Διονυση Νέγκα.
Ανακάλυψε περισσότερα από ΣΥΡΙΖA - Προοδευτική Συμμαχία - ΝΕ Ζακύνθου
Εγγραφείτε για να λαμβάνετε τις τελευταίες αναρτήσεις στο email σας.
