ΣΥΡΙΖA – Προοδευτική Συμμαχία – ΝΕ Ζακύνθου

Του Μάικλ Λίμποβιτς

Μετάφραση: Αιμιλία Κουκούμα

Πηγή: Monthly Review

Τι είναι αυτό που μετατρέπει την εργατική τάξη σε επαναστατικό υποκείμενο; Σίγουρα όχι κάποιου είδους εγελιανός μυστικισμός, σύμφωνα με τον οποίον η εργατική τάξη είναι η παγκόσμια τάξη ή μια απλοϊκή εκδοχή η οποία κάνει λόγο για αντίγραφο του Απόλυτου Πνεύματος.

Ούτε είναι η εργατική τάξη ένα επαναστατικό υποκείμενο λόγω της φυσικής της θέσης που είναι στρατηγικά τοποθετημένη ώστε να σταματά τις μηχανές στο εργοστάσιο. Από τους μορφωμένους μέχρι τους άξεστους προκαλεί μικρή έκπληξη ότι αυτές οι αιτιολογήσεις πείθουν λίγους. Ασφαλώς, υπάρχουν μερικοί που είχαν καλύτερες αιτιολογήσεις γιατί η εργατική τάξη ήταν επαναστατική, αλλά σήμερα λένε ότι έχει παρέλθει ο καιρός της. Για παράδειγμα, κάποιοι προτείνουν ότι κάποτε, το κεφάλαιο συγκέντρωνε τους εργάτες, τους επέτρεπε να έρθουν σε επαφή και να οργανωθούν και να παλέψουν, σήμερα, όμως, το κεφάλαιο λειτουργεί αποκεντρωμένα, με αποτέλεσμα να τους στρέφει τον έναν εναντίον του άλλου με μεγαλύτερη ευκολία.

Κάποτε, η εργατική τάξη δεν είχε τίποτε άλλο να χάσει από τις αλυσίδες της, αλλά τώρα έχει αφομοιωθεί εντός του καπιταλισμού, είναι αιχμάλωτος του καταναλωτισμού. Το συμπέρασμα εκείνων που έλεγαν ότι η εργατική τάξη δεν είναι ένα επαναστατικό υποκείμενο γιατί ο καπιταλισμός έχει αλλάξει την εργατική τάξη, αποδεικνύει ότι δεν κατανοούν την αλφαβήτα του Μαρξισμού.

Η εργατική τάξη μετατρέπει τον εαυτό της σε ένα επαναστατικό υποκείμενο μέσω των αγώνων της – μετασχηματίζει τον εαυτό της. Αυτή ήταν πάντα η θέση του Μαρξ: η ιδέα της «επαναστατικής πρακτικής», που είναι η ταυτόχρονη αλλαγή των συνθηκών και αλλαγής του ίδιου του εαυτού της. Η εργατική τάξη αλλάζει τον εαυτό της μέσω των αγώνων. Προετοιμάζει τον εαυτό της για να δημιουργήσει τον νέο κόσμο.

Αλλά για ποιο λόγο οι εργάτες αγωνίζονται; Έχοντας ως αναφορά όλους τους αγώνες των εργατών είναι αυτό που αποκαλεί ο Μαρξ «η ίδια η ανάγκη των εργατών για ανάπτυξη». Ξέρουμε ότι ο Μαρξ θεωρούσε πως μόνο οι αγώνες για τους μισθούς, ήταν ανεπαρκείς. Αλλά το να μην ασχοληθούμε με αυτούς, αναγνώριζε, θα άφηνε τους εργάτες «απαθείς, αδιάφορους, λίγο ή πολύ καλοφτιαγμένα εργαλεία για παραγωγή». Στην απουσία της πάλης, ο Μαρξ υποστήριζε ότι οι εργάτες θα ήταν «μια μάζα με ραγισμένη καρδιά, ασθενές μυαλό, εξαντλημένη και ανίκανη να αντισταθεί». Οι αγώνες είναι μια διαδικασία παραγωγής: παράγουν ένα διαφορετικό είδος εργάτη, έναν εργάτη που παράγει για αυτήν ή αυτόν, όπως κάποιος του οποίου η ικανότητα έχει αναπτυχθεί, του οποίου αναπτύσσεται η αυτοπεποίθηση, του οποίου η ικανότητα να οργανώνει και να ενοποιεί εξαπλώνεται.

Αλλά γιατί θα πρέπει να σκεφτόμαστε ότι αυτό περιορίζεται στους αγώνες για το μισθό; Κάθε αγώνας στον οποίο οι άνθρωποι συμμετέχουν, κάθε αγώνας στο οποίον πιέζουν για κοινωνική δικαιοσύνη, κάθε αγώνας για τη συνειδητοποίηση της δικής τους δυνατότητας και της ανάγκης τους για την ανάπτυξή τους, οικοδομεί τις ικανότητες των δρώντων. Αυτοί οι αγώνες μας φέρνουν αντιμέτωπους με το κεφάλαιο. Γιατί; Γιατί το κεφάλαιο είναι το εμπόδιο που στέκεται ανάμεσα σε μας και στη δική μας ανάπτυξη. Κι αυτό ισχύει γιατί το κεφάλαιο έχει αιχμαλωτίσει τα φρούτα όλου του πολιτισμού, είναι ο ιδιοκτήτης όλων των προϊόντων του κοινωνικού εγκεφάλου και του κοινωνικού σώματος, και στρέφει τα προϊόντα μας και τα προϊόντα των εργατών πριν από μας εναντίον μας για έναν και μοναδικό σκοπό, που είναι το δικό του όφελος, το κέρδος. Αν ικανοποιούμε τις ανάγκες μας, αν είμαστε ικανοί να αναπτύσσουμε τις δυνατότητες μας, πρέπει να παλέψουμε ενάντια στο κεφάλαιο, και, κάνοντας αυτό, εμείς οι εργαζόμενοι άνθρωποι δημιουργούμε τους εαυτούς μας ως επαναστατικά υποκείμενα.

Αλλά ποιοι είμαστε; Τι είναι αυτή η εργατική τάξη που είναι το επαναστατικό υποκείμενο; Δεν θα βρείτε την απάντηση στο Κεφάλαιο. Το Κεφάλαιο του Μαρξ δεν αφορούσε την εργατική τάξη, εκτός αν η εργατική τάξη ήταν απλώς ένα αντικείμενο. Αυτό που εξηγεί το Κεφάλαιο είναι η φύση του κεφαλαίου, οι σκοποί του και οι δυναμικές του. Αλλά το μόνο που μας λέει για την εργατική τάξη είναι πώς το κεφάλαιο λειτουργεί εναντίον της. Και εφόσον παρουσιάζει την εργατική τάξη σαν υποκείμενο, δεν επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο το κεφάλαιο μάχεται εναντίον αυτού του υποκειμένου. Έτσι, πρέπει να κοιτάξουμε κάπου αλλού στον Μαρξ για τα σχόλια του σχετικά με το πώς η καπιταλιστική τάξη διατηρεί την εξουσία της με τη διαίρεση και τον διαχωρισμό των εργατών (ειδικά των ιρλανδών και άγγλων εργατών). Και παρόλο που ο Μαρξ σχολίαζε με σαφήνεια ότι «η σύγχρονη εξουσία του κεφαλαίου βασίζεται στη δημιουργία νέων αναγκών για τους εργάτες», δεν υπάρχει κάποιο σημείο στο οποίο διερεύνησε αυτή την ερώτηση.

Όμως, αυτή η κριτική ερώτηση της φύσης της σύγχρονης εργατικής τάξης είναι μια για την οποία οι απαντήσεις δεν θα βρεθούν σε ένα βιβλίο. Πρέπει να δημιουργήσουμε οι ίδιοι τις απαντήσεις. Ποιος είναι μη-κεφάλαιο σήμερα; Ποιος είναι αποχωρισμένος από τα μέσα παραγωγής και πρέπει να προσεγγίσει το κεφάλαιο ικετεύοντας το προκειμένου να επιβιώσει; Ασφαλώς, δεν είναι μόνο εκείνοι που πωλούν την εργατική τους δύναμη στο κεφάλαιο, αλλά κι εκείνοι που είναι ανίκανοι να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη στο κεφάλαιο. Δεν υπάρχουν μόνο οι εκμεταλλευόμενοι, αλλά και οι αποκλεισμένοι. Και, ασφαλώς, περιλαμβάνει εκείνους που, στο πλαίσιο μιας μαζικής εφεδρικής στρατιάς ανέργων, εργάζονται μέσα στη σφαίρα κυκλοφορίας του κεφαλαίου, αλλά αναγκάζονται να επωμιστούν οι ίδιοι τον κίνδυνο, π.χ., εκείνοι που αγωνίζονται να επιβιώσουν μέσω μαύρης εργασίας.

Δεν ανταποκρίνονται ίσως στο στερεότυπο της εργατικής τάξης, δηλαδή του λευκού άνδρα βιομηχανικού εργάτη, αλλά αυτό το στερεότυπο ήταν πάντα λάθος. Σίγουρα, χρειάζεται να ξεκινήσουμε με την αναγνώριση της ετερογένειας της φύσης της εργατικής τάξης. Όπως γνώριζε ο Μαρξ, οι διαφορές ανάμεσα στην εργατική τάξη δίνουν τη δυνατότητα στο κεφάλαιο να συνεχίζει να κυριαρχεί. Αλλά, όπως επίσης γνώρισε ο Μαρξ, στη διαδικασία της πάλης οικοδομούμε την ενότητα.

Μπορούμε να οικοδομήσουμε αυτήν την ενότητα με το να αναγνωρίσουμε ως κοινό μας σκοπό την ανάγκη για τη δική μας ανάπτυξη και αναγνωρίζοντας ότι «η ελεύθερη ανάπτυξη καθενός είναι ο όρος για την ελεύθερη ανάπτυξη όλων». Το κεφάλαιο έχει κερδίσει τη μάχη των ιδεών με το να μας πείθει ότι δεν υπάρχει καμιά εναλλακτική, και εκείνοι που απορρίπτουν την εργατική τάξη σαν επαναστατικό υποκείμενο ενισχύουν αυτό το μήνυμα. Μπορούμε όμως να παλέψουμε στη μάχη των ιδεών με το να υπογραμμίζουμε το δικαίωμά μας για αυτο-ανάπτυξη.

Όπως ο Μαρξ κι ο Ένγκελς γνώριζαν, για τους εργάτες «αυτή η έλξη στο δικαίωμά τους είναι μόνο ένας τρόπος για να τους κάνει να πάρουν τη μορφή σαν «αυτοί», σαν μια επαναστατική, ενωμένη μάζα».

Έχουμε έναν κόσμο να κερδίσουμε, τον κόσμο που οικοδομούμε κάθε μέρα.