Προσεγγίζοντας ένα θέσφατο. Του Ηλία Β. Μακρή
Το παρόν άρθρο γράφεται με αφορμή την εισήγηση του Δημήτρη Αρβανιτάκη, την Παρασκευή στις 16.11.2012, στο αμφιθέατρο του Μουσικού Γυμνασίου.
Ο ομιλητής παρουσίασε μια άκρως ενδιαφέρουσα εισήγηση για το φαινόμενο του νεοφασισμού στην Ελλάδα, έτσι όπως αυτό εκφράζεται πολιτικοκοινωνικά στις μέρες μας.
Από την εισήγησή του θα προσεγγίσουμε και θα επιχειρήσουμε να συνδέσουμε δύο κρίσιμα σημεία, κατά τη γνώμη μας:
Το πρώτο σημείο είναι η πολύ εύστοχη παρατήρηση – διαπίστωση, ότι το κοινωνικό σύνολο έχει εκφυλιστεί, επειδή αποτελείται από ένα άθροισμα ανθρωπομονάδων και δεν υφίσταται ως οργανικό σύνολο. Δηλαδή, ο άνθρωπος δεν αισθάνεται πλέον μέλος της κοινωνίας με εναρμονισμένο το ρόλο του ως προς το σύνολο, αλλά λειτουργεί με κριτήρια ατομικού ωφελιμισμού, χωρίς όρια, έστω κι αν αυτός ο ωφελιμισμός του λειτουργεί σε βάρος των υπολοίπων μελών της κοινωνίας.
Το δεύτερο σημείο είναι η αναφορά στην εξασθένιση της συλλογικής μνήμης, που στην περίπτωσή μας αφορά την εποποιία της Εθνικής Αντίστασης και το έπος του Πολυτεχνείου και όπως ανέφερε χαρακτηριστικά καταλήγοντας, η συλλογική μνήμη σταδιακά ατονεί κατά τον ρουν των γενεών, όπως τουλάχιστον καταγράφει η επιστήμη της Ιστορίας.
Μια τεκμηριωμένη και καταγραμμένη επιστημονική αλήθεια, μάλλον αποτελεί θέσφατο, ωστόσο επιδέχεται ερμηνεία και συνακόλουθα μια εναλλακτική προσέγγιση.
Ας δούμε όμως κάποιες απόψεις που βοηθούν στην κατανόηση της έννοιας «συλλογική μνήμη»: «…Ο Χώλμπβαχ υποστήριξε, ορθώς, ότι οι κοινωνικές ομάδες συνθέτουν τις δικές τους εικόνες για τον κόσμο, καταστρώνοντας μια συμπεφωνημένη εκδοχή του παρελθόντος, και επέμεινε στο ότι αυτές οι εκδοχές αποκρυσταλλώνονται μέσω της επικοινωνίας και όχι μέσω της ιδιωτικής ανάμνησης. […] Οι συλλογικές ιδέες, οι ιδέες δηλαδή τις οποίες ασπάζονται πολλά άτομα από κοινού αποτελούν «κοινωνικά γεγονότα», και ως τέτοια προκύπτουν ως συνέπεια κοινωνικών και ιστορικών δυνάμεων. Και η μνήμη συνιστά ένα κοινωνιακό γεγονός…». Κώστας Θεολόγου (2007 – 2008).
Από το κείμενο αντιλαμβανόμαστε ότι για να υπάρχει συλλογική μνήμη, προϋπόθεση είναι να υπάρχει συλλογική οντότητα και φυσικά η συλλογική μνήμη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επικοινωνία και όχι με την ιδιωτική ανάμνηση. Όμως, ο όρος «επικοινωνία», ως αγωγός μεταφοράς της συλλογικής μνήμης, προσδίδει στην τελευταία την έννοια της «πληροφορίας». Αυτή η υπόθεση μας υποχρεώνει να αφήσουμε το γνωστικό αντικείμενο της Ιστορίας και να επιχειρήσουμε μια προσέγγιση μέσα από την Θερμοδυναμική.
Γνωρίζουμε από τον πρώτο νόμο της Θερμοδυναμικής ότι δεν υφίσταται απώλεια ενέργειας. Συνεπώς, η πληροφορία (συλλογική μνήμη), δεν εξαϋλώθηκε, αλλά υφίσταται στο ακέραιο. Τότε; Ο δεύτερος νόμος της Θερμοδυναμικής που αναφέρεται στο φαινόμενο της εντροπίας, συνδέει την εντροπία με την ύπαρξη υποβαθμισμένης ενέργειας. Άρα, η πληροφορία (συλλογική μνήμη), δεν χάθηκε, απλά υποβαθμίστηκε μεγάλο μέρος της στην πορεία της μέσω των γενεών και μόνο έτσι τεκμηριώνεται το Ιστορικό θέσφατο.
Τεκμηριώνεται έτσι άραγε; Μα είναι γνωστό ότι η πληροφορία κατά τον Shannon (1948), δημιουργεί αρνητική εντροπία. Τελικά, τι ακριβώς συμβαίνει;
Όπως ήδη αναφέρθηκε στην αρχή, ο εισηγητής στην ομιλία του έθεσε το ζήτημα του κοινωνικού συνόλου που αντί να αποτελεί οργανικό σύνολο, αποτελεί αθροιστικό, με κύρια χαρακτηριστικά, τον ατομικισμό και εγωκεντρισμό, φαινόμενα που συνιστούν την «αλλοτρίωση» των κοινωνιών. Η συλλογική μνήμη συνάδει με την συλλογική οντότητα, την κοινωνική ομάδα ή την κοινωνία εκείνη, που το κάθε μέλος της, το κάθε άτομο, έχει ρόλο αντίστοιχο με τον ρόλο που έχει κάθε μέλος μας στο σώμα μας, εφόσον και η κοινωνία αποτελεί έναν ζωντανό οργανισμό.
Τα άτομα, ως τα μέλη της κοινωνίας, θα πρέπει να λειτουργούν σε απόλυτη εναρμόνιση μεταξύ τους, ώστε να αναπτύσσεται φυσιολογικά ο οργανισμός, που είναι η κοινωνία. Όταν όμως αναδεικνύεται το μέλος σε βάρος του οργανισμού, τότε δημιουργείται σοβαρό πρόβλημα δυσαρμονίας (αταξίας). Μια αντίστοιχη κατάσταση τέτοιας δυσαρμονίας- αταξίας, ανάμεσα στα μέλη του οργανισμού μας αποτελεί ένα παθολογικό φαινόμενο και πρέπει να καταφύγουμε σε ιατρική βοήθεια. Αυτή η διασάλευση της τάξης (αταξία – δυσαρμονία), του οργανικού συνόλου στην κοινωνία εκφράζεται ποικιλοτρόπως μέσα από τα αλλοτριωτικά φαινόμενα (ατομικισμός, ανταγωνισμός), που πολλές φορές οδηγούν σε πιο ακραίες καταστάσεις που καταγράφονται στα αστυνομικά δελτία. Το φαινόμενο της αταξίας, λοιπόν, ανάμεσα στα μέλη του κοινωνικού συνόλου αποτελεί φαινόμενο κοινωνικής εντροπίας. Όμως, η κοινωνική «αταξία», όσο κι αν εξυπηρετεί την κυρίαρχη ιδεολογία, θα πρέπει να είναι και ελεγχόμενη, εφόσον οι ανεξέλεγκτες καταστάσεις μπορεί να δημιουργήσουν σοβαρές παρενέργειες.
Για να επιτευχθεί ο έλεγχος θα πρέπει πλέον οι κοινωνίες να μετατραπούν σε κοπάδια (αγέλες). Ωστόσο και οι συγχυσμένες αγέλες (βλ. N. Chomsky), εκτός από τα μαντρόσκυλα, έχουν και την ανάγκη κάποιων συνεκτικών δεσμών. Η κυρίαρχη πολιτικοοικονομική ελίτ επιτυγχάνει τέτοιους συνεκτικούς δεσμούς, μέσα από αποσπασματική και επιλεκτική καλλιέργεια της συλλογικής μνήμης, συνδυαστικά και με την καλλιέργεια φοβικών συνδρόμων, κυρίως, για εσωτερικούς ή εξωτερικούς εχθρούς που μας επιβουλεύονται, ώστε να διαιωνίζει την κυριαρχία της.
Καλλιεργείται, λοιπόν, επιλεκτικά η συλλογική μνήμη που σχετίζεται, για παράδειγμα, με τον ξεσηκωμό των Ελλήνων το 1821, στην ακίνδυνη και «συνεκτική» έκδοση της εθνικής μας υπόστασης, αγνοώντας προκλητικά την οικονομική και ταξική διάσταση του ξεσηκωμού, καθώς και το γεγονός ότι αρκετοί από τους ήρωες της επανάστασης ήταν Αρβανίτες (Αλβανοί).
Ένα άλλο δείγμα επιλεκτικής, συλλογικής μνήμης είναι αυτή που σχετίζεται με τους αρχαίους μας προγόνους, η οποία καλλιεργεί έντεχνα τον εθνικισμό, μέσα από την αρχαιο-λαγνεία παρακάμπτοντας εντελώς τις ανθρωπιστικές αξίες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Και φυσικά στο ρόλο του εσωτερικού εχθρού είναι οι μετανάστες με ή χωρίς χαρτιά. Πώς αλλιώς θα έβρισκαν απήχηση οι εθνικιστικές κορώνες της Χ.Α, η ξενοφοβία που καλλιεργεί και οι εγκληματικές ενέργειες κατά των μεταναστών;
Πώς αλλιώς θα μπορούσε ο κ. Δένδιας να αποκαλεί «Ξένιο Δία» τις επιχειρήσεις «Ξενηλασίας» που εξαπέλυσε κατά των μεταναστών; Πόσοι άραγε από αυτούς που συμμερίζονται τις ασκούμενες πολιτικές έχουν μελετήσει τον «Επιτάφιο Περικλέους» του Θουκυδίδη ή τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη, που μας δείχνουν και την διέξοδο από τα σημερινά κοινωνικοοικονομικά αδιέξοδα; Πόσοι τελικά σε αυτόν τον τόπο έχουμε Ελληνική παιδεία;
Όμως, αν η ολοκληρωμένη πληροφορία αποτελεί την ποιοτικά αναβαθμισμένη πληροφορία και σύμφωνα με τον Shannon παράγει αρνητική εντροπία, αναρωτιόμαστε μήπως και η συλλογική μνήμη λειτουργεί ανάλογα. Είναι προφανές ότι οι όροι «συλλογική μνήμη» και «ολοκληρωμένη πληροφορία», παρουσιάζουν ισχυρούς, συγγενικούς δεσμούς, και μάλλον ταυτίζονται. Επειδή όμως η συλλογική μνήμη, ως συλλογική, προϋποθέτει και συλλογική οντότητα προτείνεται η αυτο-οργάνωση, η οποία κατά τον Ilya Prigogine δημιουργεί επίσης αρνητική εντροπία. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της αυτο-οργάνωσης θα πρέπει να αποτελεί η «ευαισθητοποίηση», εφόσον κι αυτή αποτελεί βασική προϋπόθεση του δέκτη για την λήψη της ολοκληρωμένης πληροφορίας.
Είναι άραγε εφικτή η δημιουργία αρνητικής εντροπίας στη σημερινή πραγματικότητα; Είναι εφικτή, δηλαδή, η δημιουργία τάξης, από την αταξία; Ο Αριστοτέλης πρώτος στα «Πολιτικά» του μιλούσε για μια ζητούμενη αναβαθμισμένη ενέργεια που την αποκαλούσε «ηθική», ενώ πολύ αργότερα ο Herbert Marcuse (1954), προεκτείνοντας πολιτικά και κοινωνιολογικά τις Φροϋδικές θεωρίες των ορμέμφυτων, αυτή την αναβαθμισμένη ενέργεια την αποκαλούσε «έρωτα». Εμείς, απλά, θυμίζουμε ότι η δημιουργία και η διαιώνιση της ζωής αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αρνητικής εντροπίας.
Αναφορές:
Κώστας Θεολόγου, Η Αξία της Μνήμης για μια Κοινωνία, intellectum |2007 – 2008, τεύχος 3, σσ 53-59,
Ανακάλυψε περισσότερα από ΣΥΡΙΖA - Προοδευτική Συμμαχία - ΝΕ Ζακύνθου
Εγγραφείτε για να λαμβάνετε τις τελευταίες αναρτήσεις στο email σας.
